Leidse criminologen: ‘Detentiebeleid kan én moet beter’
Boekpresentatie beeld: Arash Nikkhah
Het gevangeniswezen kraakt aan alle kanten. Toch blijft het beleid grotendeels hetzelfde, terwijl de wetenschap al jaren laat zien wat beter kan. In de nieuwe bundel ‘Sleutels tot detentie’ zetten Leidse onderzoekers die kennis op een rij, en roepen ze op tot actie.
Toen de Koepelgevangenis in Haarlem in 1901 openging, was het idee simpel. Een gedetineerd persoon die alleen in zijn cel zat en geen contact had met anderen, zou nadenken over zijn daden en als beter mens naar buiten komen. Zelfs tijdens het luchten en in de kerk werden gevangenen van elkaar gescheiden.
Er waren met de invoering van het systeem al zorgen dat langdurige eenzame opsluiting ernstige psychische schade kon aanrichten, met alle gevolgen van dien. Toch hield de politiek er decennialang aan vast. Pas na de Eerste Wereldoorlog, toen de criminaliteit en het aantal gevangenen sterk toenam, kwam er een noodwet en mochten gedetineerde personen ineens samen een cel delen.
‘Wat decennialang niet lukte met wetenschappelijke rapporten en waarschuwingen uit de praktijk, lukte uiteindelijk wél toen er een cellentekort kwam,’ vertelde hoogleraar Criminologie Paul Nieuwbeerta op 9 oktober, tijdens de presentatie van de bundel in diezelfde Koepel. ‘Een ongemakkelijke historische les, maar ook een verrassend actuele.’
Never waste a crisis
Want ook nu staat het gevangeniswezen onder grote druk. Er is een nijpend personeels- en cellentekort, recidivecijfers zijn nog altijd hoog (45% recidiveert binnen twee jaar na vrijlating) en het aantal personen dat jaarlijks korte of langere tijd in detentie verblijft is hoog (zo’n 30.000 mensen per jaar). In Nederland zit ruim 72% minder dan drie maanden in detentie.
Volgens Nieuwbeerta biedt juist die crisis ruimte om anders na te denken over hoe we vrijheidsstraffen uitvoeren, bijvoorbeeld met de enkelband als zelfstandige straf. Half grappend noemde hij dat de 46e les van het boek: never waste a crisis. ‘Laten we hopen dat de huidige crisis niet alleen leidt tot noodmaatregelen voor de korte termijn, maar ook tot structurele verbetering.’
Wat werkt en wat beter kan
De 45 lessen komen van onderzoekers van het Criminal Justice-programma van het Leidse Instituut voor Strafrecht & Criminologie. De lessen zelf spreken voor zich, waaronder: verwacht niet te veel van onschadelijkmaking door langdurige opsluiting, wees terughoudend met voorlopige hechtenis en zorg voor betere bezoekmogelijkheden. Ze richten zich op de wetgever, de rechtspraak en het OM, het ministerie, de DJI en re-integratieorganisaties.
In de bundel laten de onderzoekers zien hoe detentie in de praktijk werkt, welke effecten zij heeft op gedetineerde personen, personeel, toekomstige slachtoffers en samenleving, en welke dilemma’s schuilgaan achter politieke en maatschappelijke discussies over straf en veiligheid. Het doel is te komen tot een beleid dat niet alleen rust op goede bedoelingen of politieke overtuigingen, aldus Nieuwbeerta, ‘maar vooral op wetenschappelijke inzichten over wat wel en niet werkt, voor de gehele samenleving’.
Staatssecretaris: ‘Alleen zware straffen is niet de beste manier’
Het eerste exemplaar werd overhandigd aan staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Claudia van Bruggen, die zelf in het gevangeniswezen en de forensische zorg heeft gewerkt. Ze sprak over het probleem van nadrukkelijk zwaarder straffen in het publieke debat. ‘De roep om harde straffen voert nog steeds de boventoon. Maar alleen maar zware straffen is niet de beste manier om mensen na detentie veilig te laten terugkeren.’
Ze wees op het verhaal uit de inleiding van het boek over Tweede Kamerlid Joost Eerdmans, die voor een televisieprogramma drie dagen in de gevangenis zat. Hij was diep geraakt door wat gedetineerde personen hem vertelden: ‘Wie gaat ons helpen, want wij hebben niemand.’ Stellige opvattingen veranderen, vertelde Van Bruggen, als mensen meer te weten komen over de praktijk. ‘Ik wil mijn beleid baseren op wetenschappelijk onderbouwde kennis over wat wel en niet werkt.’
Van boek naar beleid
De bundel gaat over meer dan alleen de strafoplegging. Na de overhandiging presenteerden de auteurs hun lessen vanuit de voormalige gevangeniscellen. Bezoekers liepen van cel naar cel en hoorden over onder meer gevangenisbezoek, vaderschap in detentie, gezondheidszorg, vreemdelingenbewaring en schulden na vrijlating. Vertegenwoordigers van de reclassering, de rechtspraak, de DJI en ervaringsdeskundigen reflecteerden daarna op het boek.
De redactie van het boek heeft namelijk een duidelijke boodschap, zoals Miranda Boone het verwoorde: ‘Detentiebeleid kan én moet beter. De wetenschap is vrij duidelijk over wat werkt en wat er beter kan, voor gedetineerde personen, personeel en toekomstige slachtoffers. Dat is onze oproep tot verandering.’ Nu is het aan de politiek om aan die oproep gehoor te geven. ‘We hopen vooral dat alle inzichten en lessen nu hun weg vinden naar de politiek, de wetgeving, het beleid en de detentiepraktijk,’ aldus Nieuwbeerta.
Sleutels tot detentie – Lessen uit de wetenschap, redactie door Miranda Boone, Paul Nieuwbeerta, Elina van ‘t Zand, Jeroen ten Voorde en Risha Jagarnathsingh, is verschenen bij Uitgeverij Van Gennep.