Armoede en schulden kosten meer dan geld
Onderzoek beeld: Alice Pasqual via Unsplash
Terwijl de Tweede Kamer debatteerde over het armoede- en schuldenbeleid, laten Leidse onderzoekers zien dat goede hulp bij de aanpak van dit hardnekkige maatschappelijke probleem begint met een andere blik op mensen met schulden.
Armoede en schulden staan hoog op de maatschappelijke agenda. Tijdens een debat midden oktober over armoede en schuldbeleid bespraken Kamerleden onder meer de aanpak van problematische schulden, het Noodfonds Energie en nieuwe vormen van schuldhulpverlening.
De aandacht volgt op nieuw onderzoek waaruit blijkt dat financiële kwetsbaarheid Nederland jaarlijks tussen de 13 en 20 miljard euro kost. Die kosten ontstaan niet alleen door schuldenproblematiek zelf, maar ook door gevolgen voor gezondheid, veiligheid, arbeidsparticipatie, sociale zekerheid en welzijn. Financiële problemen raken ongeveer tien procent van de Nederlandse bevolking en de gevolgen kunnen generaties lang doorwerken.
Meer dan een gebrek aan geld
Wie aan armoede en schulden denkt, denkt vaak aan te weinig inkomen. Maar armoede is breder: financiële problemen gaan vaak samen met stress, gezondheidsklachten, onzeker wonen en minder kansen voor kinderen. Journalist en armoedeonderzoeker Tim 's Jongers wijst er al jaren op dat armoede niet alleen de portemonnee beperkt, maar ook de mogelijkheid om mee te doen in de samenleving.
Dat bredere perspectief staat centraal in het onderzoek van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid, en sluit aan bij universitaire profileringsthema’s. Juristen en sociaalwetenschappers onderzoeken hoe het systeem rond schulden beter kan aansluiten bij de mensen die ermee te maken hebben.
Mensgerichte schuldsanering
Universitair hoofddocent Insolventierecht Jessie Pool, onderzoekt hoe schuldsanering effectiever en mensgerichter kan. Haar uitgangspunt: schuldhulpverlening moet niet alleen draaien om regels en procedures, maar ook om wat mensen nodig hebben om weer grip op hun leven te krijgen. ‘Het onderzoek sluit aan bij een bredere beweging,’ zegt Pool. ‘Daarin wordt niet alleen gekeken naar het oplossen van schulden, maar ook naar het voorkomen ervan en naar de ervaring van mensen die door het systeem worden geholpen.’
Ook vroegsignalering, het opsporen van geldproblemen voordat ze uit de hand lopen, krijgt steeds meer aandacht. Minister Vijlbrief van Sociale Zaken maakte bekend dat er meer geld komt om mensen met beginnende schulden te signaleren en te helpen. Pool onderzoekt in dat kader een pilot waarin gemeenten melding krijgen van vroegsignalering van de Belastingdienst en Dienst Toeslagen, zodat ze mensen eerder hulp kunnen bieden.
De gerechtsdeurwaarder als onderdeel van de oplossing
Promovenda Floor Veldhuis onderzoekt hoe er bij het innen van schulden beter zicht kan komen op de financiële situatie van mensen met schulden. ‘Met dat inzicht kun je een maatregel kiezen die past bij iemands situatie,’ zegt Veldhuis. ‘Bij ernstige betalingsproblemen is doorverwijzen naar schuldhulpverlening vaak beter dan dagvaarden, procederen en beslag leggen, met alle kosten van dien.’
Daarbij krijgt ook de sociale taak van de gerechtsdeurwaarder steeds meer aandacht. ‘Dat betekent dat de deurwaarder niet alleen bezig is met het innen van geld, maar ook oog heeft voor de situatie van mensen met betalingsproblemen. Juist aan de deur kan hij een sleutelrol spelen.’
Er wordt nagedacht over het vastleggen van deze sociale taak in de wet. Zo zou een deurwaarder bijvoorbeeld mogen afzien van beslag of ontruiming als dat iemand in te grote problemen brengt, en mensen met schulden actief moeten doorverwijzen naar hulp. De ministeries van Sociale Zaken en Justitie en Veiligheid vroegen Veldhuis om hierover mee te denken.
Een vicieuze cirkel van schulden en straffen
Universitair docent Criminologie Rosa Koenraadt onderzoekt welke rol schulden spelen bij criminaliteit en in het strafrecht. ‘Schulden kunnen direct en indirect bijdragen aan crimineel gedrag,’ legt ze uit. ‘Maar straffen zoals een gevangenisstraf of boetes kunnen die schulden ook verder verergeren. Vooral boetes wegen zwaar voor mensen die al geldproblemen hebben. Zo kan een vicieuze cirkel van schulden, straffen en criminaliteit ontstaan.’
Hoogleraar Straf- en Strafprocesrecht Marloes van Noorloos onderzoekt hoe het strafrecht mensen met weinig geld harder kan raken, en wat daaraan te doen is. ‘Er zijn allerlei strafbare feiten en straffen die mensen in armoede of dakloosheid extra hard treffen, zoals boetes voor buiten slapen. Basisprincipes van het strafrecht en mensenrechten kunnen helpen om daar anders naar te kijken.’
Samen werken aan oplossingen
Armoede en schulden zijn te complex om vanuit één vakgebied op te lossen. Daarom werken Leidse onderzoekers steeds meer samen, binnen de rechtenfaculteit en daarbuiten. De maatschappelijke kosten zijn volgens hen een sterke reden om te investeren in preventie, vroegsignalering en hulp die verschillende problemen tegelijk aanpakt. Juist daar kunnen wetenschap en beleid elkaar versterken.
De vraag is daarbij niet alleen hoe schulden kunnen worden opgelost, maar ook hoe kan worden voorkomen dat mensen erin belanden. Nu politiek en samenleving weer volop aandacht hebben voor armoede en schulden, hopen Leidse onderzoekers bij te dragen aan oplossingen die werken én recht doen aan de mensen achter de cijfers.
Neem contact op
Doe je onderzoek naar schulden vanuit een andere juridische invalshoek? De genoemde onderzoekers komen graag met je in contact, vooral rond de vraag hoe wet- en regelgeving rekening houdt met mensen met problematische schulden. Ben je geïnteresseerd, neem dan contact op met Jessie Pool: j.m.w.pool@law.leidenuniv.nl.