Bestaande insolventieprocedures zijn vaak gebaseerd op aannames over het vermogen van mensen om beslissingen te nemen, zelfcontrole uit te oefenen en complexe administratieve verplichtingen te beheren. Onderzoek uit de gedragspsychologie, economie en bestuurskunde laat echter zien dat financiële stress, schaarste, stigma en institutionele complexiteit een aanzienlijke invloed kunnen hebben op de besluitvorming en het praktische vermogen van mensen om aan regels te voldoen.

Het project brengt deze inzichten samen met juridisch en empirisch onderzoek. Het onderzoekt in hoeverre de huidige inrichting van insolventieprocedures aansluit bij de realiteit waarmee mensen met problematische schulden worden geconfronteerd, en welke aspecten van het juridische proces belemmeringen vormen voor toegang, naleving en succesvolle afronding van de procedure.

Het project maakt gebruik van een mixed-methods-benadering waarin juridisch-dogmatische en rechtsvergelijkende analyse worden gecombineerd met kwalitatief empirisch en interdisciplinair onderzoek.

Het onderzoek bestaat uit vier onderling verbonden werkpakketten:

1. Het juridische kader in kaart brengen

Het project analyseert het Europese en Nederlandse juridische kader voor insolventie van huishoudens en onderzoekt hoe het idee van een ‘tweede kans’ daarin wordt gedefinieerd en vormgegeven. Daarbij worden de doelstellingen en gedragsveronderstellingen die aan de huidige insolventieprocedures ten grondslag liggen, in kaart gebracht.

2. Interdisciplinaire inzichten samenbrengen

Onderzoek uit de gedragspsychologie, economie en bestuurskunde wordt systematisch bestudeerd en samengebracht. Dit biedt inzicht in besluitvorming onder financiële stress, de oorzaken en gevolgen van problematische schulden en de institutionele context waarin insolventieprocedures worden uitgevoerd.

3. Ervaringen van mensen met problematische schulden begrijpen

Het project onderzoekt hoe mensen met problematische schulden insolventieprocedures ervaren. Interviews met mensen die een insolventieprocedure hebben overwogen, doorlopen of afgerond, en met schuldhulpverleners, worden gecombineerd met casestudy’s van insolventieprocedures. Hiermee wordt onderzocht welke regels en procedurele vereisten de toegang tot, naleving van en succesvolle afronding van insolventieprocedures het sterkst beïnvloeden.

4. Betere insolventieprocedures ontwerpen

In de laatste fase worden de juridische, interdisciplinaire en empirische bevindingen vertaald naar concrete mogelijkheden voor juridische hervorming. Via co-design met mensen met ervaringskennis, professionals en beleidsmakers ontwikkelt en toetst het project voorstellen die erop gericht zijn insolventieprocedures juridisch uitvoerbaar en in de praktijk beter bruikbaar te maken.

Het project heeft als doel het insolventierecht te versterken als effectief instrument van sociaal beleid en armoedebestrijding. De resultaten kunnen praktische handvatten bieden aan rechters, schuldhulpverleners en beleidsmakers voor het ontwerpen en communiceren van insolventieprocedures die beter aansluiten bij het praktische handelingsvermogen van mensen met problematische schulden.

Op langere termijn kan effectievere schuldverlichting helpen voorkomen dat mensen in de schulden blijven vastzitten omdat juridische procedures hun praktische mogelijkheden te boven gaan. Het project draagt daarnaast bij aan de wetenschappelijke ontwikkeling van het insolventierecht en de sociaal-juridische wetenschap door juridische regels te verbinden met gedragsmatige, economische en maatschappelijke realiteiten.

Door de ervaringen van mensen met problematische schulden centraal te stellen, wil Pathways out of poverty bijdragen aan insolventieprocedures die daadwerkelijk een betekenisvolle en realistische weg naar een tweede kans bieden.