Ruimteweer
De impact van zonnestormen op onze vitale infrastructuur
Ruimteweer is een fascinerend en actueel onderwerp dat steeds meer aandacht krijgt. De zon zendt niet alleen licht en warmte uit, maar kan ook geladen deeltjes en straling de ruimte in sturen. Wanneer deze de aarde bereiken, kunnen ze niet alleen onze moderne infrastructuur beïnvloeden, maar ook adembenemende natuurverschijnselen veroorzaken, zoals het noorderlicht.
In deze cursus duiken we in de wereld van zonnestormen en hun verrassende gevolgen voor onze dagelijkse levens. U leert hoe uitbarstingen op de zon onze vitale infrastructuur kunnen ontregelen: van elektriciteitsnetten en communicatiesystemen tot navigatie en luchtvaart. We bespreken historische voorbeelden, zoals het Carrington-event van 1859, waarbij de vonken uit telegraafmachines kwamen, en kijken naar de risico’s in onze steeds digitaler wordende wereld.
Een boeiend verhaal over de onzichtbare krachten die onze technologie kunnen beïnvloeden. Ontdek hoe wetenschappers en ingenieurs werken aan voorspellingen en beschermingsmaatregelen, en waarom ruimteweer niet alleen een wetenschappelijk fenomeen is, maar ook een maatschappelijke uitdaging.
Onderwerpen van de colleges
College 1 - De zon
- Inleiding: wat is en hoe werkt de zon?
- Zonneactiviteit: zonnevlekken, zonnevlammen (solar flares) en coronale massa-uitstotingen (CME’s).
- De 11-jarige zonnecyclus.
- Hoe meet en observeert men zonneactiviteit?
College 2 - Onderweg
- De reis van zonne-deeltjes en straling door de interplanetaire ruimte.
- De zonnewind: samenstelling, snelheid en variabiliteit.
- Hoe zonnestormen zich voortplanten en wat er onderweg gebeurt.
- De rol van magnetische velden in de ruimte.
College 3 - Magnetosfeer
- Wat is de aardse magnetosfeer en hoe beschermt die ons?
- Interactie tussen de zonnewind en het aardmagnetisch veld.
- Magnetische stormen: oorzaken en gevolgen.
- Het ontstaan van poollicht (aurora borealis en aurora australis).
College 4 - Ionosfeer
- Opbouw en eigenschappen van de ionosfeer.
- Hoe zonneactiviteit de ionosfeer beïnvloedt.
- Gevolgen voor radiocommunicatie en GPS-signalen.
- Verstoringen in de ionosfeer door zonnestormen.
College 5 - Stromen
- Inductiestromen in de aarde en in onze infrastructuur.
- Hoe geomagnetische stormen stroomnetten kunnen ontregelen.
- Historische voorbeelden van stroomstoringen door ruimteweer (bv. Quebec, 1989).
- Beschermingsmaatregelen voor kritieke infrastructuur.
6. Ruimteweerdiensten
- Wat doen ruimteweerdiensten en wie zijn de belangrijke spelers?
- Voorspellingen en waarschuwingen voor ruimteweer.
- Hoe bereiden overheden en bedrijven zich voor op ruimteweer?
- Toekomstige uitdagingen en innovaties in ruimteweeronderzoek.
Docent
Dr. Kasper van Dam
Dr. Kasper van Dam studeerde sterrenkunde aan de Universiteit Leiden en deed promotieonderzoek naar kosmische straling bij het Nationaal instituut voor subatomaire fysica. Hij is actief als expert en onderzoeker op het gebied van ruimteweer bij het KNMI.
Beluister hier een radio-interview met Kasper van Dam.
Praktische informatie
Data, tijden, locatie
6 donderdagen
12, 19, 26 november
3, 10, 17 december 2026
15.15-17.00
Leiden, gebouw ntb
Werkvorm
Hoorcollege met ruimte voor vragen.
Wat verwacht de docent van de deelnemers?
Thuis 2 uur vorig college doornemen ter voorbereiding (de opgedane kennis is cumulatief). Van de deelnemers wordt verwacht dat ze Engels kunnen lezen. Ook wordt verwacht dat u de tijd neemt om sommige concepten goed te doorgronden.
Deze cursus is bedoeld voor deelnemers die interesse hebben in natuurkunde en willen begrijpen hoe zonnestormen onze moderne wereld beïnvloeden. Zij waarderen de verbinding tussen wetenschappelijke inzichten en de praktische gevolgen voor technologie en samenleving.
Studiemateriaal
De literatuurlijst volgt. Powerpoints worden na afloop van de colleges toegestuurd. Vanaf college 2 wordt verwacht dat u het materiaal dat tijdens het voorgaande college behandeld is, zelf thuis opnieuw bestudeerd heeft.
Kosten
De cursusgelden voor najaar 2026 worden momenteel vastgesteld.