Het recht tussen ratio en emotie
Het recht is in beweging. Een interessante ontwikkeling is de zoektocht binnen het recht en zijn procedures hoe zoveel mogelijk aan te sluiten bij de levenswerkelijkheid van de burger. We zien dit op allerlei manieren terug. Een mooi voorbeeld is de aandacht voor het juridisch taalgebruik. Brieven van de overheid, vonnissen van rechters zijn voor veel burgers nauwelijks te begrijpen. Is het mogelijk meer begrijpelijk met de burger te communiceren? Een ander voorbeeld vindt men in de experimenten met de buurt- of wijk rechter, soms ook wel nabijheidsrechter genoemd. De rechter krijgt een beeld van wat er in de wijk allemaal speelt en kan daardoor beter maatwerk leveren. En wat te denken van de versterkte positie van het slachtoffer in het strafrecht?
Er valt veel meer te zeggen over deze zoektocht. Dat zullen we doen in deze collegereeks. Aan de hand van een aantal actuele thema’s wordt een kennismaking met het recht geboden en gepoogd inzicht te geven in de dilemma’s en afwegingen die daarbinnen aan de orde zijn. Want dilemma’s zijn er en afwegingen moeten worden gemaakt. Zo is het belangrijk dat het recht zo precies mogelijk wordt geformuleerd, wat wellicht moeilijk te rijmen valt met begrijpelijk taalgebruik. Rapporten van artsen zijn om die reden ook niet gemakkelijk leesbaar. En in ons stelsel ligt het monopolie van straffen bij de overheid. We willen geen eigenrichting, wat zich mogelijk moeilijk verdraagt met vergaande rechten van het slachtoffer om zich over de straf uit te laten.
In de colleges zal de focus liggen op het strafrecht, maar er zullen ook uitstapjes worden gemaakt naar andere rechtsgebieden, zoals het civiel recht, staats-en bestuursrecht en het internationale recht. De thema’s en onderwerpen worden steeds behandeld aan de hand van gevallen uit de praktijk. Daarbij wordt ook regelmatig beeldmateriaal gebruikt.
Onderwerpen van de colleges
- Rituelen en symbolen van het recht: waarom dragen rechters, advocaten, officieren van justitie een toga? Waarom zitten magistraten op een verhoging? Waarom staan de advocaten als ze aan het woord zijn en blijven rechters zitten?
- Rechtsgelijkheid, rechtszekerheid en maatwerk.
- De rol van de burger in de rechtspraak: wel of geen juryrechtspraak?
- Recht en begrenzing van de macht? De overheid stuurt de samenleving door middel van recht, maar is er ook aan ‘onderworpen’. Waarom? Kan de rechter op grond van wat rechtvaardig of billijk wordt geacht de wet opzijzetten?
- Recht en waarheidsvinding: hoe gaat het in zijn werk? Welke fouten worden gemaakt? Wat leert ons hier de psychologie?
- Wat is de positie van het slachtoffer in het recht? Is die sterk genoeg of is die misschien wel te sterk? Moet er recht worden gedaan, of gaat het meer om genoegdoening?
- Recht, waarheid of herstel: wat is passend bij massamoord en grove schendingen van mensenrechten?
- Geschilbeslechting of geschiloplossing? Alternatieven voor rechtspraak (zoals mediation).
Docent
Prof.mr.dr. Antoine (Ton) Hol
Prof. mr. Antoine (Ton) Hol is emeritus-hoogleraar
Encyclopedie van het recht en Rechtsfilosofie en verbonden aan de Universiteit Utrecht. Hij was ook geruime tijd werkzaam aan de Universiteit van Leiden. Hij is tevens raadsheerplaatsvervanger in het Gerechtshof Den Haag en rechter-plaatsvervanger in de Rechtbank Noord-Holland.
Praktische informatie
Data, tijden, locatie
1, 8, 15, 22, 29 oktober
5 november 2026
15.15-17.00
Leiden, gebouw ntb
Werkvorm
Interactieve hoorcolleges.
Wat verwacht de docent van de deelnemers?
Thuis ongeveer 2 uur voorbereiding per week. Mogelijk studiemateriaal in andere talen dan het Nederlands.
Kennis van het recht is niet nodig.
Studiemateriaal
Deelnemers dienen zelf aan te schaffen: Tineke Cleiren en Antoine Hol, Strafrecht, Elementaire deeltjes 59, Amsterdam University Press, Amsterdam 2018.
In de colleges worden aanbevelingen gedaan voor verder lezen. Dat kunnen artikelen, boekdelen zijn in andere talen dan het Nederlands.
Powerpoints worden na afloop van de colleges toegestuurd.
Kosten
De cursusgelden voor najaar 2026 worden momenteel vastgesteld.