De architectuur van de Nieuwe Zakelijkheid in Rotterdam 1920-1940
De Nieuwe Zakelijkheid, of het Nieuwe Bouwen, is een architectuurstijl in het interbellum. Kenmerken zijn het gebruik van staal, beton, glas, strakke vormen en witte muren.
Deze collegereeks is specifiek gericht op Rotterdam. Hier staat de Van Nelle Fabriek (1927-1930) een ultieme vorm van de Nieuwe Zakelijkheid en nu Unesco Werelderfgoed. Het is geen toeval dat dit gebouw in Rotterdam is gebouwd. Er ontstond daar een netwerk van industriëlen, kunstenaars en architecten die uitgesproken ideeën hadden over nieuwe architectuur en moderne stadsplanning.
Hoofdvragen van de collegereeks zijn: Wat betekende die Rotterdamse samenwerking, wat waren de ideeën, hoe leidde dat tot nieuwe architectuur en wat kenmerkt de stijl in vorm en materiaalgebruik? We bestuderen Rotterdamse gebouwen, zoals Huis Sonneveld en het Feijenoord Stadion en natuurlijk analyseren we de Van Nelle Fabriek. We bespreken de hoofdrolspelers, waaronder de architecten Brinkman en Van der Vlugt en vormgever Gispen. Beknopt zal worden ingegaan op de vraag hoe de Rotterdamse Nieuwe Zakelijkheid zich verhield tot gebouwen in die stijl in het buitenland en in Nederland.
Het doel van de collegereeks is het begrijpen van de context waarin deze architectuur in Rotterdam tot stand kwam en de betekenis die er aan gegeven werd, om zo een beter begrip van de vorm te krijgen.
Onderwerpen van de colleges
College 1 Nieuwe Zakelijkheid: de Europese context
- Inleiding in vogelvlucht op de collegereeks: Rotterdam in de eerste helft van de 20ste eeuw; kenmerken van de Nieuwe Zakelijkheid en de belangrijkste Rotterdamse architecten.
- Oorsprong van de stijl in Europa
- Idee achter de stijl en varianten daarop
- Relatie tussen internationale voorbeelden van Nieuwe Zakelijkheid en Nederland
College 2 Nieuwe Zakelijkheid: de Nederlandse context
- Materiaal van de nieuwe architectuur
- Theorievorming over architectuur Nieuwe Zakelijkheid in Nederland en voorbeelden van gebouwen en architecten
- Het bedrijf Gispen en meubels
- Het bedrijf Van Nelle en de rol van reclame
College 3 Het Rotterdamse netwerk
- Hoofdrolspelers (opdrachtgevers, architecten, kunstenaars, industriëlen).
- Ontstaan van het netwerk
- Hoe manifesteerde het netwerk zich?
- Ideeën over maatschappij, architectuur en vormgeving.
- Het architectenbureau Brinkman en Van der Vlugt
College 4 De Van Nelle Fabriek geanalyseerd
- De lokatie
- Bouwgeschiedenis en materiaal
- Ideeën en uitvoering door opdrachtgevers en architecten
- Vorm en betekenis
- Analyse van alle gebouwdelen
College 5 Rotterdamse architectuur in de jaren ’30 en werelderfgoed
- Na de oplevering van de Van Nelle Fabriek is in de jaren 30 in Rotterdam een aantal gebouwen in dezelfde stijl gebouwd in Rotterdam. Wat was de stedenbouwkundige gedachte hierachter?
- Bespreken van deze gebouwen, opdrachtgevers en architectenbureau Brinkman en Van der Vlugt en vormgever Gispen.
- De rol van architect Van Tijen en zijn gebouwen in de opstap naar de naoorlogse periode in Rotterdam en Nederland.
- 21ste eeuw: de nieuwe toekomst voor de Van Nelle Fabriek: klimaatbestendig, duurzaam en behoud.
Docent
Drs. Laura Plezier
Drs. Laura Plezier is kunst-en architectuurhistoricus en bestuurskundige.
Praktische informatie
Data, tijden, locatie
5 woensdagen
16, 23, 30 september
7, 14 oktober
11.15-13.00
Leiden, gebouw ntb
Werkvorm
Vijf keer een hoorcollege met gelegenheid tot het stellen van vragen. Wellicht een excursie.
Wat verwacht de docent van de deelnemers?
Gemiddeld 2 uur per week lezen van literatuur en bekijken filmpjes van internet.
Er is geen specifieke voorkennis vereist. Begrip van het Engels is nodig voor het lezen van enkele teksten.
Studiemateriaal
Voor het gehele college en specifiek college 4:
Marieke Kuipers, Van Nellefabriek Rotterdam. Werelderfgoed van een wereldhaven, Rotterdam, NAI010 Uitgevers, 2025 (let op herziene editie, en niet de editie 2017). ISBN 978-94-6208-977-8, 14,95 euro.
Verkrijgbaar bij de boekhandel, bol.com of hier
Lezen voor college 1:
Alan Waterhouse, “The Fagus-werk: Industry, Urban Land, and Architectural Ideology”, in: Journal of architectural and planning research, 1985-09, Vol.2 (3), p.201-225.
Lezen voor college 5:
Peter Fuhring, “Doelmatig wonen in Nederland: De efficiënt georganiseerde huishouding en de keukenvormgeving 1920-1938”, in: Nederlands kunsthistorisch jaarboek, 1980-01, Vol.31, p.575-58
Vanwege auteursrecht worden de powerpointpresentaties uit de colleges niet beschikbaar gesteld. Wel wordt in de week na het college en voor het volgende college een handout verstrekt met daarin een beschrijving van alle afbeeldingen van de powerpointpresentatie.
Kosten
De cursusgelden voor najaar 2026 worden momenteel vastgesteld.