Fascisme en de NSB
De geschiedenis van de twintigste eeuw kan niet begrepen worden zonder de ideologie en fatale aantrekkingskracht van het fascisme te onderzoeken.
Miljoenen mensen geloofden in de vorige eeuw heilig in het fascisme. Velen waren bereid om voor hun ideaal grote persoonlijke offers te brengen en de meest afschuwelijk misdaden te begaan.
Het fascisme was geen onverklaarbaar bedrijfsongeval in de Europese geschiedenis en cultuur, maar was daarin geestelijk diep geworteld. Als nieuwe politieke beweging bouwde het deels voort op oudere denkbeelden en opvattingen. Bestaande ideeën van vooraanstaande denkers, onder wie Friedrich Nietzsche, werden dikwijls in gevulgariseerde en geradicaliseerde vorm overgenomen. Daarnaast speelden sociaal-darwinistische opvattingen over het bestaan als permanente strijd en pseudowetenschappelijke rassentheorieën een belangrijke rol. Deze denkbeelden waren wijdverbreid in het fin de siècle en dienden als rechtvaardiging voor oorlog, racisme en imperialisme. Ook fascisten putten uit deze bronnen. In Nederland was de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) van ingenieur Anton Mussert de grootste fascistische organisatie.
Op grond van zijn eigen onderzoek toont Robin te Slaa aan dat de geestelijke grondslagen voor de collaboratie van deze beweging tijdens de bezetting al in de jaren daarvoor werden gelegd. Het ideaal van een etnisch gezuiverd Groot-Nederland leefde breed in de NSB. Talrijke leden leverden op grond van hun ideologische overtuiging een bijdrage aan het Duitse bezettingsbestuur, Hitlers oorlogsvoering en de Jodenvervolging.
Onderwerpen van de colleges
Fascisme
Wat is fascisme?
Drie invloedrijke denkers als voorlopers van het fascisme (Nietzsche Le Bon en Sorel)
Historische verschijnselen die van diepgaande invloed waren op het fascisme (sociaal-darwinisme, biologisch “gefundeerd” racisme en eugenetica)
De invloed van de Eerste Wereldoorlog op het ontstaan en de ideologie van het fascisme
Verschillende aspecten van het fascisme (fascisme als politieke religie, derde weg naast socialisme en kapitalisme, totalitaire staat, etnische zuiveringen en genocide)
De terugkeer van het fascisme?
NSB
Oprichting op 14 december 1931 en de vroege geschiedenis: radicaal vanaf het begin
Verkiezingswinst bij Provinciale Statenverkiezingen in 1935 maar geen doorbraak
Debacle bij Tweede Kamerverkiezingen in 1937 en voortgaande radicalisering
Musserts landverraad voor de Duitse inval
De hoop op een spoedige machtsovername (mei 1940 – begin 1943)
Doorstrijden tot het bittere einde
Docent
Drs. Robin te Slaa
Historicus en auteur Robin te Slaa doet al meer dan twintig jaar onderzoek naar het fascisme en is volgens de Volkskrant ‘een van de grootste experts in Nederland op dit gebied’. Samen met Edwin Klijn werkt hij aan een vierdelig geschiedwerk over de NSB.
Hier meer informatie
Praktische informatie
Data, tijden, locatie
Maandag 23 november
Tussen 10.15-17.00
Leiden, gebouw ntb
Werkvorm
De studiedag bestaat uit vier uur hoorcollege waarbij er voor de deelnemers aan het einde van elk uur gelegenheid is om vragen te stellen. De docent maakt gebruik van een powerpointpresentatie. De presentatie wordt niet beschikbaar gesteld.
Wat verwacht de docent van de deelnemers?
Zeer algemene kennis over het fascisme en de NSB is wenselijk, maar niet vereist.
Studiemateriaal
Aanbevolen literatuur voor verdieping (facultatief)
- D. Knegt, Fascisme (Amsterdam 2022)
- R. te Slaa, Fascisme. Oorsprong en ideologie (Amsterdam 2026; 2e gewijzigde druk)
Tijdens de studiedag geeft de docent nog andere leessuggesties en neemt hij exemplaren van de aanbevolen literatuur mee die kunnen worden ingezien. De docent maakt gebruik van een powerpointpresentatie. De presentatie wordt niet beschikbaar gesteld.
Kosten
De cursusgelden voor najaar 2026 worden momenteel vastgesteld.