Duitsland, een weerbare democratie?
Over macht en tegenmacht
Dreigt het democratische politieke model het onderspit te delven? Wereldwijd zijn er inmiddels meer autocratieën dan democratieën. In een aantal Europese landen, zoals in Hongarije, Roemenië en Slowakije, hebben dergelijke regimes vaste voet aan de grond gekregen. In andere Europese staten is daarvan vooralsnog geen sprake, maar wordt wel gewezen op gevaren die de democratie bedreigen. Die gevaren komen van buitenaf door de internationale economische en geopolitieke spanningen. Zij komen van binnenuit door krachten die het niet zo nauw nemen met de uitgangspunten van de democratische rechtstaat. We zien deze ontwikkelingen in ons land gebeuren, maar ook in Duitsland.
De vraag hoe ons buurland met deze bedreigingen omgaat is niet louter een Duitse kwestie. Gezien de machtige positie die Duitsland in economisch en (geo)politiek opzicht in Europa inneemt is een adequaat antwoord hierop voor alle Europese democratieën uiterst relevant. De centrale vraag ‘hoe weerbaar is de Duitse democratie?’ loopt als een rode draad door de colleges. We schetsen de politieke systemen die Duitsland sinds 1800 heeft gekend, analyseren de sterktes en zwaktes van de vigerende politieke en juridische instituties, beschouwen de opkomst van het rechtsextremisme, belichten de rol van Duitsland in Europa en de wereld en werpen ten slotte een blik in de toekomst.
Onderwerpen van de colleges
College 1
Politieke systemen vanaf Napoleon tot 1949
Om het Duitsland van nu beter te kunnen begrijpen is inzicht in zijn geschiedenis van belang. Vanaf het begin van de 19de eeuw heeft Duitsland een groot aantal politieke systemen bekend. Autocratische, dictatoriale en democratische staatsvormen wisselden elkaar af. Hoewel iedere staatsvorm haar eigen specifieke kenmerken heeft, zijn er continuïteiten vast te stellen. De vraag naar de eigen identiteit (‘wie zijn wij, Duitsers?’) keert telkens weer terug, evenals het streven naar een nationale liberale en democratische staat. In nauwe relatie hiermee zijn antisemitisme, racisme, volksnationalisme en (links en rechts)extremisme andere constanten in de Duitse geschiedenis die tot op de dag van vandaag in de Duitse politiek en samenleving zijn waar te nemen.
College 2
Het nieuwe Duitsland na 1949
Bezetting, ‘Stunde Null’ , ‘Trümmerfrauen’, armoede, vluchtelingenstromen en denazificering zijn enkele begrippen die het Duitsland van 1945 tot 1949 karakteriseren. Duitsland heeft als staat opgehouden te bestaan, het land is slechts nog een geografische aanduiding op de kaart. De Duitse staat moet weer worden opgebouwd. Er komt, onder grote druk van de geallieerden, een Grondwet tot stand, die is gestoeld op democratische en liberale uitgangspunten. Hoe zit de Grondwet in elkaar? Welke lering is getrokken uit Weimar en het nationaalsocialisme?
College 3
De Duitse staat en zijn instituties
De Grondwet is één ding, het gaat er vooral om hoe de staatsinstituties in de praktijk werken en hoe de democratische processen verlopen. Welke macht hebben bijvoorbeeld de Bondskanselier, de Bondsdag en het Constitutionele Hof? Hoe werkt het kiesstelsel? Welke sterktes en welke tekortkomingen kent het politieke systeem? Wat is de politieke cultuur? Is die te vergelijken met de politieke cultuur in ons land?
College 4
Duitsland, een weerbare democratie?
Het naoorlogse Duitsland is een stabiele democratie gebleken. De pijlers waarop deze rust zijn stevige constructies. Genoegzaam achterover leunen is echter geen optie. Geopolitieke invloeden (VS, China, Rusland) en systeem-inherente tekortkomingen en politieke ontwikkelingen vormen serieuze bedreigingen voor de Duitse democratische rechtstaat. Een groot gevaar gaat van het rechtsextremisme uit. De AfD slaat munt uit de grote ontevredenheid onder de Duitse bevolking over het functioneren van de democratie. De partij, die door de Inlichtingendienst als gegarandeerd extremistisch is aangemerkt, groeit gestaag, vooral in de oostelijke deelstaten. Is de Duitse democratie in staat interne en externe invloeden het hoofd te bieden? Met andere woorden: hoe weerbaar is de Duitse democratie?
Docent
Drs. Henk Letschert
Drs. Henk Letschert, politicoloog Internationale Betrekkingen met brede beroepservaring in de Europese Unie. Oud-politicus op gemeentelijk en provinciaal niveau; docent European studies aan diverse onderwijsinstellingen; auteur van boeken over de Duitse Europese politiek in de afgelopen twee eeuwen en over het Duitse politieke democratische systeem.
Praktische informatie
Data, tijden, locatie
8, 15, 22, 29 september
11.15-13.00
Leiden, gebouw ntb
Werkvorm
Hoorcollege met ruimte voor vragen en discussie.
Wat verwacht de docent van de deelnemers?
Voorkennis niet nodig, wel nuttig. Kunnen lezen van Duitse tekst strekt tot aanbeveling.
Thuis 2 tot 4 uur voorbereiding per college.
Deze cursus is bedoeld voor deelnemers die geïnteresseerd zijn in politiek en geschiedenis in het algemeen en in Duitsland en zijn positie in Europa in het bijzonder. Daarnaast hebben zij belangstelling voor actuele ontwikkelingen in de Duitse democratie, politiek, samenleving en economie.
Studiemateriaal
Powerpoints worden na afloop van de colleges toegestuurd.
Interessante websites
Duitsland Instituut
Bundeszentrale für politische Bildung
Deelnemers dienen zelf aan te schaffen:
H. Letschert. Duitsland, een weerbare democratie? 2025.
Het boek is hier te bestellen.
Aanbevolen literatuur
- H. Letschert, ‘Twee eeuwen Duitse Europapolitiek’
- P.Dassen, ‘De Weimarer Republiek’
- Krijn Thijs, ‘Duitsland 1918-1991’
- Helmut Walser Smith, ‘Duitsland’
- Harald Jähner, ‘Wolfszeit’ (ook Nederlandstalig te verkrijgen)
- C. Clark, ‘Iron Kingdom’ (ook Nederlandstalig te verkrijgen)
Kosten
De cursusgelden voor najaar 2026 worden momenteel vastgesteld.