Het menselijk lichaam in evolutieverhalen
Elk orgaan van het menselijk lichaam vertelt een verhaal. Ooit is het ontstaan, daarna veranderd, eindeloos heeft de evolutie eraan geknutseld, totdat het werd zoals het nu is en verder zal gaan. Wanneer je dat verhaal kent, begrijp je het orgaan: hoe het eruit ziet, hoe het werkt, maar ook hoe het kan haperen of uitvallen. De geneeskunde heeft het evolutionaire verhaal nodig om een diagnose te stellen of een ingreep uit te voeren. Aangeboren afwijkingen hebben een achtergrond in de evolutionaire historie. Sommige organen hebben we gemeenschappelijk met alle dieren, andere gaan terug op de primaten en sommige hebben pas in de evolutie van de mens hun definitieve vorm bereikt. In deze cursus gaan we in zes stappen door het menselijk lichaam en maken we kennis met de fascinerende evolutionaire historie van ons eigen lichaam.
Onderwerpen van de colleges
College 1
Evolutie van de voortbeweging: rechtop lopen, aanpassingen in de voet, het bekken, de wervelkolom en de schedel.
College 2
Evolutie van de voortplanting: de bipotentiële gonade, evolutie van de balzak en de clitoris, het ontstaan van de placenta, seksuele dimorfie.
College 3
Evolutie van het darmkanaal: anus en mond, de grote omdraaiing van lichaamsassen, compartimentering van de darm, lever en alvleesklier.
College 4
Evolutie van het immuunsysteem: aangeboren en adaptief, thymus, beenmerg, het lymfesysteem, de milt.
College 5
Evolutie van de stofwisseling: hart en longen, het ontstaan van de dubbele bloedsomloop en warmbloedigheid.
College 6
Evolutie van de menselijke cognitie: de toename van het hersenvolume, het limbisch systeem, evolutie van de prefrontale cortex.
Docent
Prof.dr. Nico van Straalen
Nico van Straalen is em. hoogleraar Dierecologie aan de VU, met specialisatie in evolutiebiologie, ervaren docent bij opleidingen biomedische wetenschappen en biologie, 9 jaar HOVO-docent.
Bekijk hier een “flitscollege” (10 minuten), gemaakt door HOVO Amsterdam, voor een eerdere versie van deze cursus.
Praktische informatie
Data, tijden, locatie
6 woensdagen
2, 9, 16, 23, 30 september
7 oktober
11.00-13.00
Leiden, gebouw ntb
Werkvorm
Interactief hoorcollege.
Wat verwacht de docent van de deelnemers?
Er is geen specifieke voorkennis nodig, meer dan VWO-Biologie. Het kunnen lezen van artikelen in het Engels wordt aanbevolen, maar de cursus kan ook zonder Engelse teksten worden gevolgd.
Thuis 2 tot 4 uur voorbereiding.
Deze cursus is voor iedereen met belangstelling voor het menselijk lichaam, die nieuwsgierig is naar de evolutie van onze organen en hoe die evolutionaire historie doorspeelt in het huidig functioneren, inclusief onhandigheden, aangeboren afwijkingen en ziektes.
Studiemateriaal
Studieboek:
N.M. van Straalen (2026). Het menselijk lichaam in 50 verhalen, 2e druk. Uitgeverij Balans/VU University Press, Amsterdam.
Powerpoints worden kort voor het college in pdf ter beschikking gesteld.
Kosten
De cursusgelden voor najaar 2026 worden momenteel vastgesteld.