Van de defensierekening tot box 3: Prinsjesdag ‘historisch spannend’
beeld: RVD
De ceremonie is vertrouwd, de politieke situatie allerminst. Op Prinsjesdag presenteert het kabinet-Jetten I zijn plannen, maar zonder vaste meerderheid ligt de uitkomst nog open. Wie betaalt straks de rekening voor de hogere defensie-uitgaven?
‘Prinsjesdag wordt dit jaar extra interessant’, zegt Koen Caminada, decaan van de Faculteit Governance and Global Affairs en hoogleraar Empirische analyse van sociale en fiscale regelgeving.
Bij een coalitie met een meerderheid in beide Kamers hebben de regeringspartijen onderling al afgesproken welke plannen zij steunen. De verdediging daarvan is volgens Caminada dan deels ‘voor de bühne’: de benodigde steun is meestal al geregeld. Het kabinet-Jetten is een minderheidskabinet: D66, VVD en CDA hebben samen minder dan de helft van de zetels in de Tweede Kamer. Ook in de Eerste Kamer hebben ze geen meerderheid.
‘Het kabinet moet de plannen niet alleen verdedigen, maar ook andere partijen naar zich toe trekken om ze door beide Kamers te krijgen’, legt Caminada uit. ‘Het koffertje gaat dus open, maar de echte beslissingen vallen pas wanneer er een Senaatsmeerderheid is georganiseerd.’
Bij belasting- en begrotingswetten luistert dat volgens Caminada extra nauw. De Eerste Kamer kan wetsvoorstellen niet wijzigen, alleen aannemen of verwerpen, en beoordeelt ook de kwaliteit van de wetgeving. Het kabinet moet daarom volgens hem vooraf een pakket samenstellen dat op voldoende steun kan rekenen.
'Proberen partijen tevreden te houden'
Die politieke verhoudingen werken ook door in de troonrede, verwacht public affairs-expert Arco Timmermans. Samen met collega Gerard Breeman analyseert hij de jaarlijkse toespraak al twintig jaar. De troonrede wordt namens het kabinet geschreven en moet volgens hem laten zien hoe Nederland in de wereld staat en dat het kabinet weet wat de zorgen van de bevolking zijn. Daarbij moet de aandacht over de verschillende ministers worden verdeeld.
Het motto ‘Aan de slag’ wekt de verwachting van een daadkrachtig kabinet. Timmermans verwacht ook een nieuw en optimistischer geluid, maar het kabinet heeft steun van de oppositie nodig om zijn plannen uit te voeren. ‘Ik denk dat het kabinet zal proberen verschillende partijen tevreden te houden. Als het kabinet zich heel concreet uitspreekt over een gevoelig onderwerp, verkleint dat mogelijk de ruimte voor latere onderhandelingen. Ook onderwerpen die ontbreken, kunnen dus iets zeggen over de keuzes van het kabinet.’
Hoe kan kabinet ambities waarmaken?
Daarmee draait Prinsjesdag dit jaar om de vraag hoe het kabinet zijn ambities kan waarmaken. Hogere uitgaven aan defensie en weerbaarheid vragen bijvoorbeeld om financiële keuzes waarover partijen het eens moeten worden. Terwijl de koning het verhaal van het kabinet vertelt, geeft de Miljoenennota inzicht in de rekening.
Caminada kijkt daarom vooral uit naar de Algemene Politieke Beschouwingen in de dagen na Prinsjesdag. Daar zal volgens hem duidelijker worden hoeveel steun het kabinet voor zijn plannen kan vinden en waar het moet onderhandelen. ‘Door de open politieke verhoudingen is dit echt een historisch spannend moment.’
Koen Caminada en Arco Timmermans over de Miljoenennota en troonrede:
Koen Caminada: 'Grote financiële opgave'
‘De Miljoenennota is dit jaar minder een vastomlijnde routekaart en meer een onderhandelingsdocument, waarin koopkracht, budgetdiscipline en klimaatambities meteen worden getoetst op draagvlak.
Daarnaast is er een grote financiële opgave voor de weerbaarheid en verdediging van Europa, in een ander NAVO-verband dan we decennia gewend waren. Meer uitgeven aan defensie wordt breed gedragen in de Nederlandse politiek. De vraag is welke keuzes daartegenover staan: minder uitgeven aan bijvoorbeeld hoger onderwijs of sociale zekerheid, of meer belasting betalen? Daar hoort ook de discussie over box 3 bij.
Ik verwacht meer pakketdeals via stemmenruil, zoals steun voor het Belastingplan in ruil voor aanpassing op een ander dossier.
Over box 3 is politiek nog geen overeenstemming. Als die lang uitblijft, dreigt haastwerk en kan de kwaliteit van de wetgeving een reden zijn om een wet af te wijzen.’
Arco Timmermans: 'Troonrede steeds wolliger'
‘In de troonrede zou het kabinet ook nieuwe plannen moeten aankondigen. Dat gebeurt steeds minder. Er wordt steeds meer beschouwelijk, bespiegelend en terugkijkend over onderwerpen gesproken. Problemen en zorgen worden benoemd, terwijl we weinig horen over wat het kabinet concreet gaat doen. Dat verklaart de steeds hogere wolligheidsindex van de troonrede.
Dit jaar zal het onder meer over defensie gaan. Daar staat de vraag tegenover: tegen welke prijs, letterlijk en figuurlijk? Ik verwacht dat daar in de troonrede weinig concreets over wordt gezegd. Ook bij innovatie en het vestigingsklimaat heeft het kabinet steun nodig van partijen die vooruit willen met de Nederlandse economie, maar tegelijkertijd vragen wie daarvan profiteert.
Na het Nederlandse referendum over Europa nam de aandacht voor Europa in de troonredes enorm af, omdat het een politiek gevoelig onderwerp was. Op minder zichtbare politieke agenda’s was dat niet zo. Het is dus ook een manier om politiek risico te mijden.’