Taal kleurt je blik op de wereld: ‘Bergen kunnen zorgen voor meer hoogtebepalingen in je taal’
Vidi-beurs beeld: Nehir Aksel
Hoe hangt de taal die we spreken samen met de manier waarop we de wereld begrijpen? Met haar nieuwe Vidi-project wil universitair docent Sara Petrollino dichter bij een antwoord op die vraag komen.
Petrollino focust zich specifiek op de weergave van tijd en ruimte. ‘Omdat tijd zo’n vaag concept is, praten we daarover in termen van ruimte’, vertelt Petrollino. ‘Hoe we dat doen, verschilt per taal. Als je het in het Engels over de toekomst hebt, heb je het over iets wat voor je ligt. In sommige Boliviaanse talen daarentegen ligt de toekomst achter je, terwijl die in sommige Chinese uitdrukkingen onder je ligt.’ De verschillen zijn dus bekend. Onduidelijk is waardoor die worden veroorzaakt. Petrollino: ‘Ligt het aan de cultuur, de fysieke omgeving waarin een taal wordt gesproken of aan iets heel anders?’
Voor een antwoord op die vraag kijkt Petrollino naar de Omo-vallei in Ethiopië, die op de werelderfgoedlijst staat omdat de botten van de eerste mensachtigen er zijn gevonden. Voor taalkundigen is het gebied interessant vanwege de grote diversiteit aan talen die er op een geringe oppervlakte wordt gesproken. ‘Als je van noord naar zuid rijdt, zie je verschillende groepen mensen met verschillende bouwstijlen, kledingstijlen, culturele gebruiken en talen’, legt Petrollino uit. ‘Tegelijkertijd is er overlap in hun leefomgevingen en de manier waarop ze in hun levensonderhoud voorzien. Dat maakt het een interessant gebied om te testen hoe taal, omgeving, culturele praktijken en levenswijzen op elkaar kunnen inwerken bij het vormgeven van ruimtelijke en temporele conceptualisatie.’
Drie talen
Drie van de gemeenschappen in de Omo-vallei zijn de Hamar, Aari en Kwegu. ‘De Hamar wonen zowel in de bergen als het laagland’, vertelt Petrollino. ‘Uit eerder onderzoek weet ik dat de taal beschikt over een rijk systeem van ruimtelijke uitdrukkingen waarin hoogte, afstand, zichtbaarheid, geografie en beweging op elkaar inwerken. Waar we in het Engels bijvoorbeeld zouden zeggen dat een klein huis ‘links van’ een groot huis ligt, kan deze relatie in het Hamar worden uitgedrukt door te zeggen dat het kleine huis ‘benedenwaarts van’ het grote huis ligt.’
Petrollino wil weten of zulke ruimtelijke systemen doorwerken in de manier waarop mensen over tijd praten. Waar in het Engels de toekomst ‘voor’ ons ligt, kan een komend jaar of seizoen in het seizoen worden beschreven als iets dat ‘van boven of bergopwaarts’ komt’, legt ze uit. ‘In het project onderzoeken we of de manier waarop sprekers hun omgeving gebruiken om ruimte te ordenen, samenhangt met de manier waarop zij tijd conceptualiseren.’
Vergelijking
In de eerste fase van haar project focust Petrollino zich op het systeem van tijd- en ruimtebepaling van de Hamar. Daarvoor zal ze geruime tijd meedraaien met de gemeenschap. Deze ‘participerende observatie’ wordt vervolgens gecombineerd met documentatie en analyse van de spontaan gesproken taal en cognitieve tests om uiteindelijk temporele concepten te kunnen begrijpen in relatie tot alledaagse praktijken, omgevingen en culturele kennis.
Daarna volgt in samenwerking met een promovendus en postdoc een vergelijking met het Aari en Kwegu. ‘Het Aari wordt uitsluitend in de bergen gesproken’, vertelt Petrollino. ‘Uit eerder onderzoek weten we dat hoogte een belangrijke rol kan spelen in de taal voor ruimte in bergachtige omgevingen, maar tegelijkertijd zijn de Aari landbouwers. Ze hebben geen veeteeltcultuur zoals de Hamar en hun culturele gebruiken zijn anders, wat voor andere invloeden kan zorgen.’
Bij de sprekers van het Kwegu speelt nog een derde factor mee. Zij wonen aan de rivier en voorzien traditioneel in hun onderhoud als visser. Petrollino: ‘Dat biedt een heel andere ecologische en culturele context dan Aari en Hamar. Door deze gemeenschappen te vergelijken, kunnen we onderzoeken of en hoe verschillende omgevingen, bestaanswijzen en culturele praktijken verband houden met verschillende manieren van spreken en denken over ruimte en tijd.’
Interculturele samenwerking
Daarbij gaat Petrollino nauw samenwerken met Ethiopische onderzoekers en geïnteresseerden. ‘We gaan Ethiopische en Europese studenten en onderzoekers bij elkaar brengen op een ‘veldschool’. Zo willen we samenwerking, kennisuitwisseling en studenten stimuleren tussen Ethiopische en Europese onderzoekers en studenten.’