Logo Universiteit Leiden.

nl en

Verdwenen werelden

Klassieke antropologen over cultuur en religie

Drie klassieke antropologen Bronislaw Malinowski (1922), Edward Evans-Pritchard (1937) en Claude Lévi-Strauss (1955) hebben op minutieuze wijze op de Trobriand Eilanden (in de Stille Zuidzee), in de Soedan en in Brazilië culturen vastgelegd die inmiddels drastisch zijn veranderd of zelfs voor een groot deel zijn verdwenen. Alle drie schreven een bestseller en lanceerden nieuwe inzichten in hun vakgebied, de culturele antropologie. Naast schrijvers waren deze antropologen ook fotografen, waarmee hun werk tot een veelzijdige historische bron is geworden: we krijgen een vrij goed beeld van hoe het daarginds ooit was.

In deze HOVO colleges maken we kennis met een niet-westerse cultuur door de bril van een westerse antropoloog. Hoe worden zijn observaties beïnvloed? Welke rol speelde de koloniale context toentertijd, maar vooral: hoe kijken wij daar nu naar? Bovenal valt het aanstekelijk enthousiasme van deze antropologen op en de oprechte betrokkenheid bij andere culturen en opvattingen. Wie waren deze antropologen, wat wilden ze weten en waarom? En tenslotte: wat hebben wij vandaag de dag aan deze kennis?

Het antwoord op de laatste vraag is relevanter dan ooit. Klimaatveranderingen en pandemieën die een samenleving sociaal en economisch kunnen ontwrichten, vragen niet alleen om kennis maar eisen ook een denkomslag, omdat doorgaan op de ingeslagen weg geen optie meer is. De geschiedenis van het wetenschappelijk onderzoek in andere culturen kan daarbij helpen: niet overal op deze wereld heeft bijvoorbeeld de gedachte gezegevierd dat de mens heer en meester moet zijn over de natuur en dat het belangrijk is voor een samenleving om te weten wat mensen met elkaar verbindt. Misschien zijn groei, competitie en globalisering minder geschikt voor onze toekomst dan we dachten.

Zande dorpje in zuid Soedan, foto genomen door Richard Buchta, ca. 1880 (Pitt Rivers Museum, Oxford)

Opzet van de colleges

College 1 : Wetenschapsgeschiedenis als toekomstperspectief.
Korte geschiedenis van het antropologisch onderzoek naar cultuur en religie. Waarom nu deze klassieke auteurs, hoe relevant is dat voor ons?

College 2: ‘Vissen in gevaarlijk water’.
Malinowski ‘ontdekt’ op de Trobriand eilanden een verschil tussen magie en religie. De worsteling van de onderzoeker met zijn informanten: waarom doen deze mensen alles anders? De rol van de koloniale context.

College 3 en 4 : ‘Hekserij verklaart ongelukkige gebeurtenissen’.
Een eigenzinnige Brit onderzoekt in het zuiden van de Soedan het hekserijsysteem bij de Azande. Hij stuit op problemen rond rationaliteit : zijn er meer of is er maar één? Wat is toeval? Hoe begrijp ik een andere cultuur? Verschillen met Europese hekserij.

College 5 en 6 : Lévi-Strauss in de Amazone.
De geboorte van het Franse structuralisme in New York tijdens WO2. De relatie met taal. Het trieste der tropen. De logische structuur van mythen, de symbolische klassifikatie van de werkelijkheid, de rationaliteit van het ‘primitieve’ denken. Cultuurkritiek en cultuurpessimisme: de uitputting van de aarde.

College 7 : ‘Wij zijn niet ons brein’.
Drie visies op cultuur binnen de geschiedenis van het antropologisch onderzoek. Relatie tussen structuralisme en modern cognitie onderzoek naar religie en cultuur. Hamvraag: hoe meetbaar – en dus hoe voorspelbaar – is menselijk gedrag? Over de moeilijkheid van verklaren en voorspellen. Veranderende conteksten als bepalende factor.

7 woensdagen
9, 16, 23 feb; 2, 9, 16, 23 mrt 2022
13.15-15.00 uur
Leiden, in een collegezaal.

Hoorcolleges met gelegenheid voor vragen en discussie.
Thuis 2 tot 4 uur studeren per bijeenkomst.
De meeste literatuur is in het Engels.

Studiemateriaal

  • Powerpointpresentaties.

Aanbevolen literatuur

  • C. Geertz, Works and Lives. The Anthropologist as Author, Cambridge: Polity Press, 1988. 
    Ned. vertaling: De Antropoloog als schrijver, Kampen: Kok Agora, 1989.
  • B. Malinowski, Argonauts of the Western Pacific. An Account of Native Enterprise and Adventure in the Archipelagoes of Melanesian New Guinea, London: Routledge, 1922. 
    Van dit boek zijn latere drukken nog steeds beschikbaar (o.a. bij Waveland Press en Routledge).
  • E.E. Evans-Pritchard, Witchcraft, Oracles and Magic among the Azande, Oxford: Oxford University Press, 1937. 
    Verkorte editie, ingeleid door Eva Gillies (Oxford: O.U.P., 1976). Ook latere drukken zijn beschikbaar.
  • C. Lévi-Strauss, Tristes Tropiques, Parijs: Plon, 1955.
    Van dit boek zijn meerdere edities in het Nederlands en Engels verschenen.
    Meest recente Ned. vert. door Marianne Kaas : Het trieste der tropen, Amsterdam: Atlas, 2004.
  • J. Nelson, Before They Pass Away, Kempen: TeNeues Verlag, 2013.

Colleges € 231

Docent

Wim Hofstee (1952), oud-docent Universiteit Leiden, studeerde geschiedenis, filosofie, culturele antropologie en godsdienstwetenschap in Groningen en Nijmegen. Hij deed veldonderzoek in Italië, Brazilië, Egypte en Japan en gaf colleges over o.a. nieuwe religieuze bewegingen, religie in Japan, pelgrimage, religie en geweld, hekserij, en theoretische en methodische vraagstukken.

Deze website maakt gebruik van cookies.  Meer informatie.