Universiteit Leiden

nl en

Onderzoeksproject

Brieven als buit

Alledaagse taal uit het verleden kennen wij nauwelijks, maar sinds kort opent een unieke brievencollectie perspectieven. Buitgemaakte brieven van mannen, vrouwen en zelfs kinderen maken onderzoek mogelijk naar het onbekende Nederlands van grote groepen in de zeventiende- en achttiende-eeuwse samenleving. 

Looptijd
2008  -   2013
Contact
Marijke van der Wal
Financiering
NWO Vrije Competitie NWO Vrije Competitie

Bijna 38.000 Nederlandse brieven liggen al eeuwen in Britse archieven te wachten om hun rijke informatie prijs te geven. Ze dateren uit woelige oorlogstijden en zijn afkomstig uit schepen op de grote vaart die tijdens hun tocht werden buitgemaakt door Engelse kapers. Hoe uniek en omvangrijk dit materiaal is, werd duidelijk uit het inventariserend onderzoek van de historicus Roelof van Gelder. Deze bron van zo geheten sailing letters omvat niet alleen zakelijke , maar ook 15.000 particuliere brieven. Het zijn brieven van zeevarenden en Nederlanders in den vreemde aan het thuisfront en omgekeerd ook van de achterblijvers aan hun geliefden. Het bijzondere is dat hier personen uit alle lagen van de samenleving zijn vertegenwoordigd: ook mannen, vrouwen en zelfs kinderen uit lagere en middenklassen die weinig of geen andere sporen hebben achter gelaten. Daarmee biedt dit brievenmateriaal ons een unieke kans om zicht te krijgen op het alledaagse taalgebruik uit het verleden. 

Met het programma Brieven als buit/ Letters as loot onderzoeken wij de bijzondere Nederlandse brievencollectie in de National Archives (Kew, UK). Twee dwarsdoorsnedes in het brievenmateriaal gaan ons zicht geven op heel verschillende periodes: de periode 1665-1674 (2e en 3e Engelse oorlog) , een tijd van talige diversiteit naast ontwikkelende uniformiteit, en 1776-1784 (4e Engelse oorlog en Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog), volgens het traditionele beeld een periode van aanzienlijke taaluniformiteit. Van de analyse van een breed spectrum aan taalverschijnselen zijn voor beide periodes verrassende resultaten te verwachten, die een geheel nieuw licht gaan werpen op de alledaagse taal. Bovendien zal vergelijking van de twee periodes inzicht geven in de oorsprong van specifieke taalveranderingen en de verspreiding ervan in honderd jaar. Die resultaten zullen, afgezet tegen de taal in gedrukte werken en in grammatica’s, een nieuw, veelzijdig beeld van de taalwerkelijkheid opleveren.

Het Brieven als Buit-corpus met ruim 1000 17de- en 18de-eeuwse Nederlandse brieven is online beschikbaar gekomen. Tijdens het symposium Language variation and change: Celebrating Letters as Loot achievementsis op 5 september is dit belangrijke resultaat van het onderzoeksprogramma Brieven als Buit gepresenteerd.

De brieven tussen Nederlanders in verre oorden (o.a. zeelieden) en het thuisfront zijn taalkundig onderzocht onder leiding van prof.dr. Marijke van der Wal. Het onderzoek, dat startte in 2008, is gesubsidieerd door NWO en uitgevoerd binnen het Leiden University Centre for Linguistics (LUCL).  

Binnen het Brieven als Buit-programma hebben vrijwilligers van het Leidse project Wikiscripta Neerlandica diplomatische transcripties gemaakt die zijn opgenomen in een elektronisch corpus. Bovendien zijn gegevens (metadata) over de brieven zelf, de afzenders en geadresseerden verzameld. Dit corpus is door het Instituut voor Nederlandse Lexicologie (INL) bewerkt (gelemmatiseerd en taalkundig verrijkt) en van uitgebreide zoekmogelijkheden voorzien.

Samenwerking met het Instituut voor Nederlandse Lexicologie

Door de vruchtbare samenwerking tussen het Brieven als Buit-programma en het Instituut voor Nederlandse Lexicologie (INL) is een rijke verzameling met in het verleden buitgemaakte brieven nu voor iedereen toegankelijk. De taalkundige bewerking en geavanceerde zoekfaciliteiten bieden taalkundigen, historici en andere geïnteresseerden nieuwe mogelijkheden om deze goudmijn te exploreren (zie http://brievenalsbuit.inl.nl).

NWO

NWO heeft subsidie toegekend aan het vijfjarig onderzoeksprogramma Brieven als buit/Letters as lootTowards a non-standard view on the history of Dutch, dat daardoor op 1 september 2008 kon starten. De twee aio-projecten, uitgevoerd door Judith Nobels en Tanja Simons, en het overkoepelende onderzoek van postdoc Gijsbert Rutten en projectleider Marijke van der Wal worden hiermee gefinancierd. 

LUF

Dankzij een pilotsubsidie van het Leids Universiteits Fonds kon Marijke van der Wal een eerste verkennend onderzoek uitvoeren naar de unieke schat aan brieven die bewaard wordt in de National Archives (Kew, UK).

Wikiscripta Neerlandica

Brieven als buit is zeer gebaat bij de enthousiaste medewerking van deelnemers aan Wikiscripta Neerlandica. Zij maken transcripties van 17e- en 18e-eeuwse brieven en een eerste inventarisatie van namen en gegevens. Met het werk van deze vrijwilligers worden het brievencorpus en de database verder uitgebouwd: een onmisbare basis voor het taalkundig onderzoek!

Aanvullende materiële en immateriële steun

Verscheidene instanties en individuele belangstellenden zijn over de landsgrenzen heen bezig met de unieke collectie 'sailing letters' in de National Archives (Kew, UK). Ze slaan de handen ineen om de brieven te bewaren en toegankelijk te maken.

De Koninklijke Bibliotheek

In 2004 is de Koninklijkbe Bibliotheek gestart met het Sailing Letters project dat tot doel heeft de bekendheid van de (Nederlandstalige) documenten in de archieven van de High Court of Admiralty te vergroten en ze toegankelijk te maken voor onderzoekers. Hierin werkt de KB samen met het Nationaal Archief, de Universiteit Leiden en de Samenwerkende Maritieme Fondsen.

The National Archives

In Kew bij Londen zijn The National Archives (TNA) gesitueerd. Tussen de ontelbare documenten die daar worden bewaard, bevinden zich dozen vol met de brieven waar het allemaal om draait. Zonder de welwillendheid van de directie van TNA en de hulp van medewerkers in Kew, zou het niet mogelijk zijn om uitgebreid onderzoek te doen naar de sailing letters.

Boeken

  • Marijke van der Wal (2010): De voortvarende zeemansvrouw. Openhartige brieven aan geliefden op zee. Sailing Letters Journaal III. Zutphen: Walburg Pers, pp. 160. Met bijdragen ook van Jaap Bruijn, Judith Nobels, Gijsbert Rutten, Tanja Simons en Annette de Wit.

Wetenschappelijke artikelen

  • Gijsbert Rutten & Marijke van der Wal (2012): Functions of epistolary formulae in Dutch letters from the seventeenth and eighteenth centuries, Journal of Historical Pragmatics 13, 173-201.

  • Marijke van der Wal, Gijsbert Rutten & Tanja Simons (2012): Letters as loot. Confiscated letters filling major gaps in the history of Dutch. In: Marina Dossena & Gabriella Del Lungo Camiciotti (eds): Letter Writing in Late Modern Europe. Amsterdam/ Philadelphia: Benjamins, 139-161.

  • Judith Nobels & Marijke van der Wal (2012): Linking Words to Writers: Building a Reliable Corpus for Historical Sociolinguistic Research. In: N. Langer, S. Davies & W. Vandenbussche (eds), Language and History, Linguistics and HistoriographyInterdisciplinary Approaches, Bern etc: Lang, 343-361.

  • Gijsbert Rutten & Marijke van der Wal (2011): Local dialects, supralocal writing systems. The degree of orality of Dutch private letters from the seventeenth century. Written Language and Literacy 14, 251-274.

  • Judith Nobels, Tanja Simons & Marijke van der Wal (2011): De reductievocaal in zeventiende- en achttiende-eeuwse sailing letters. Onzichtbare spelling, dubbele spelling en palatale uitspraak. Nederlandse Taalkunde 16, 103-119.

  • R. Vosters, G. Rutten & M. van der Wal (2010): Mythes op de pijnbank. Naar een herwaardering van de taalsituatie in de Nederlanden in de achttiende en negentiende eeuw. Verslagen en Mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde 120, 93-112.

  • Marijke van der Wal & Tanja Simons (2010): Tussen sociale en regionale variatie: n-deletie bij 18de-eeuwse briefschrijfsters in het Brieven als buit-corpus. In: JohanDe Caluwe & Jacques Van Keymeulen (eds). Voor Magda. Artikelen voor Magda Devos bij haar afscheid van de Universiteit Gent. Gent: Academia Press, 669-683.

  • Tanja Simons (2009): “Ik heb ook nu niet uijt mij alderbest geschreven”. Achttiende-eeuwse brievenboekjes en de gekaapte brieven van Aagje Luijtsen. In: De achttiende eeuw (41), 167-191.

  • Judith Nobels & Marijke van der Wal (2009): In: Ingrid Tieken-Boon van Ostade (ed.) Historical Sociolinguistics and Sociohistorical Linguistics vol.9 (Internet-Journal). http://www.let.leidenuniv.nl/hsl_shl/contents.htm

  • Marijke van der Wal (2008): 18de-eeuwse brieven, taalverandering en de “language history from below”, T.N&A, Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans 15, 93-101.

  • Marijke van der Wal (2007): Eighteenth-century linguistic variation from the perspective of a Dutch diary and a collection of private letters. In: Stephan Elspass, Nils Langer, Joachim Scharloth & Wim Vandenbussche (red). Germanic Language Histories from Below (1700–2000). Berlin/ New York: De Gruyter, 2007, 83-96.

  • Marijke van der Wal (2007): ‘Het is of ik met mijn lieve sprak’. Laat-achttiende-eeuws chatten in historisch-sociolinguistisch perspectief. In: Fons Moerdijk, Ariane van Santen & Rob Tempelaars (red.), Leven met woorden. Opstellen aangeboden aan Piet van Sterkenburg bij zijn afscheid als directeur van het Instituut voor Nederlandse Lexicologie en als hoogleraar Lexicologie aan de Universiteit Leiden. Leiden: Brill, 2007, 467-476.

Populaire publicaties (een selectie)

  • Boekje Daer wij ul hoogelijck voor bedancken. Brieven belicht voor Wikiscripta Neerlandica Leiden: Brieven als Buit, 17 december 2011, met daarin: Gijsbert Rutten Brieven (leren) schrijven, 8-11. Judith Nobels Tussen geluk in Suriname en ellende in Nederland: de verzoenende woorden van Sarah van Scharphuijsen, 12-17. Juliette Sandberg Op de vlucht met bloed aan zijn handen. Een noodkreet van Cornelis Graafland, 18-23. Tanja Simons ‘Mijn lighaam was in een gestadige rolling’. Reizen tijdens de zwangerschap in 1781, 24-30. Marijke van der Wal ‘Mie alma dousje & mi courasson’. Creools tussen Curaçao en Rotterdam, 31-37.

  • Marijke van der Wal (2011): Brieven boven Water. Genealogie. Tijdschrift voor familiegeschiedenis 17, nr. 3, 96-99.

  • Gijsbert Rutten & Marijke van der Wal (2011): “Waarde en seerbeminde lieve man”. Buitgemaakte brieven tonen het gewone Nederlands van eeuwen her. Onze taal, 58-60.