Recht en empirie: hoe werkt een wet écht, in de praktijk?
Onderzoek
Een wet die op papier goed werkt, werkt in de praktijk niet altijd zoals bedoeld. Die spanning staat centraal in het facultaire profileringsthema ‘Recht en empirie’ van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid. Universitair hoofddocent Jessie Pool, hoofdcoördinator van het thema, vertelt erover.
Klassiek rechtenonderzoek kijkt vooral naar wat er in wetten, verdragen en rechterlijke uitspraken staat. Recht en empirie gaat een stap verder en kijkt vanuit empirisch onderzoek: wat gebeurt er met een regel zodra mensen, organisaties en professionals ermee aan de slag moeten? ‘Wij kijken veel meer naar hoe die regel nou uitwerkt in de maatschappij,’ legt Pool uit. ‘Werkt het wel voor de mensen waar het voor bedoeld is? En kunnen we dat misschien anders doen? Zijn er negatieve bijeffecten die we kunnen veranderen?’
Van papier naar praktijk
Dat levert onderzoeksvragen op die dicht op het dagelijks leven staan. Bereikt een regeling voor schuldhulp de mensen met de grootste schulden, of juist vooral de mensen die de weg al kennen? Stappen huurders met een klacht echt naar de Huurcommissie, en wat houdt anderen tegen? Voelen mensen die voor de rechter staan zich eerlijk behandeld, ook als ze de zaak verliezen? En verandert een hogere boete het gedrag van bedrijven, of nemen ze die mee als kostenpost?
Om zulke vragen te beantwoorden, gaan onderzoekers het veld in. Ze houden interviews, zetten vragenlijsten uit en analyseren grote hoeveelheden data. Dat vervangt de juridische analyse niet, maar vult die aan. De juridische analyse laat zien wat een wet beoogt, het empirisch onderzoek laat zien wat er in de praktijk van terechtkomt. Zo baseert het zich op een stevige theoretische traditie, vooral vanuit de rechtssociologie: het vakgebied dat bestudeert hoe recht en samenleving elkaar beïnvloeden.
Naar buiten, en naar elkaar
Dit facultaire profileringsthema heeft een dubbele functie. Naar buiten helpt het bij profilering, zodat maatschappelijke partners onze faculteit weten te vinden. Onderzoekers aan onze faculteit doen veel onderzoek in opdracht van overheidsorganisaties. Soms willen die weten of een net ingevoerde wet werkt, soms willen ze een wet na vijf jaar evalueren. En soms willen ze vooraf testen welke aanpak uit de wetenschappelijke literatuur zou kunnen werken, bijvoorbeeld voordat een gemeente een nieuwe werkwijze invoert.
Naar binnen toe is het thema minstens zo waardevol, zegt Pool, omdat onderzoekers die onderzoek doen binnen hetzelfde gebied elkaar makkelijker vinden. Leiden is bovendien aangesloten bij de ELS Academy, de landelijke onderzoeksschool voor Empirical Legal Studies waarin alle Nederlandse rechtenfaculteiten samenwerken. Promovendi kunnen er gratis cursussen volgen bij andere faculteiten, en er is regelmatig contact met Europese partners.
Bijeenkomsten en onderwijs
Wie het thema wil volgen, kan ongeveer elke twee maanden terecht bij een bijeenkomst aan onze faculteit. De activiteiten worden georganiseerd door een team van zes coördinatoren, uit de verschillende instituten. Het programma varieert: de ene keer vertellen onderzoekers hoe ze hun onderzoek aanpakken, de andere keer gaat het over het binnenhalen van onderzoeksbeurzen. Alle activiteiten staan op de facultaire themapagina. Wie wil kan zich abonneren op de mailinglijst.
Op 13 oktober is er bovendien de jaarlijkse kick-off van de ELS Academy, dit jaar met als thema ‘Crafting your ELS career’, waar onderzoekers ook een onderzoeksbeurs kunnen winnen. Het evenement vindt dit jaar plaats aan onze faculteit, registratie is nog mogelijk.
Vanuit empirisch onderzoek kijken naar het recht komt ook terug in het onderwijs, vooral in de master Law and Society. Daarin staat de wisselwerking tussen recht en samenleving centraal.
Van sectorplan speerpunt naar facultair thema
Recht en empirie bouwt voort op het speerpunt ‘Empirical Legal Studies (ELS)’ binnen het landelijke Sectorplan Rechtsgeleerdheid uit 2018. Met dat Sectorplan wilde de overheid een aantal thema’s binnen de Nederlandse rechtenfaculteiten versterken. De faculteit nam deel aan ELS en ‘Conflictoplossende Instituties (COI)’. In 2025 werd na een positieve evaluatie bekend dat de tijdelijke financiering van de projecten structureel werd.
Recht en empirie heeft als doel de empirische benaderingen van het recht uit te breiden naar alle instituten van de faculteit, om zo de opgebouwde expertise binnen de hele faculteit te verankeren en samenwerking tussen rechtsgebieden en disciplines te versterken. Inmiddels zijn er zes coördinatoren die zich hiermee bezighouden. Naast Jessie Pool zijn dat Matthew Canfield, Max van Lent, Ilse Ras, Rowie Stolk, en Gitta Veldt. Vanuit de Stafafdeling Onderzoek ondersteunt Karin van Heijningen de activiteiten van dit profileringsthema.
Meer informatie: Facultair thema Recht en empirie, of mail naar empirics@law.leidenuniv.nl.