Tanja Bender gaat met emeritaat: ‘Ik neem afscheid, maar blijf betrokken’
Emeritaat beeld: Monique Shaw
Bijna veertig jaar nadat hoogleraar Tanja Bender de afdeling Belastingrecht binnenliep, sluit ze deze deur nu achter zich. Met een mini-symposium op 1 juli werden nog één keer de veranderingen binnen het internationaal belastingrecht besproken voor ze met emeritaat gaat.
‘Ik kan me geen leven voorstellen zonder verbonden te zijn aan deze universiteit’, vertelt Tanja Bender tijdens het mini-symposium ter ere van haar emeritaat op woensdag 1 juli in het Groot Auditorium van het Academiegebouw. Daarmee doelt de hoogleraar op het feit dat zij haar hele volwassen leven verbonden is geweest aan de Leidse universiteit: eerst als student, later als universitair docent, hoofddocent en sinds 1 juli 2001 als hoogleraar, precies vijfentwintig jaar geleden dus.
Die tijd kende volgens haar vele hoogtepunten. ‘Sommige wetenschappers zien het geven van onderwijs als een soort corvee’, vertelt Bender. ‘Ik heb het altijd met veel plezier gedaan. Moeilijke stof analytisch benaderen en die toegankelijk maken voor studenten, heeft mij enorm veel vreugde gegeven.’ Ook het schrijven van wetenschappelijke stukken heeft Bender, die daarnaast altijd in de rechtspraktijk heeft gewerkt, veel voldoening gegeven. ‘Ik houd van de systemische logica van het belastingrecht, en ik heb het altijd als een voorrecht gezien dat ik me als wetenschapper kon verdiepen in theoretisch interessante vraagstukken, ook als die in de praktijk op dat moment niet direct relevant waren.’
Toch is het vooral de samenwerking met collega’s waar de hoogleraar met plezier op terugkijkt. ‘Ik denk dat samenwerking en inhoudelijke discussie een beter product oplevert, maar wat mij vooral werkgeluk heeft gebracht, is de intrinsieke verbondenheid die samenwerken met fijne mensen geeft.’
Internationaal belastingrecht toen en nu
Die goede samenwerking blijkt ook uit de genodigde sprekers tijdens het mini-symposium. Onder leiding van oud-student en collega Anna Gunn, spraken achtereenvolgens emeritus hoogleraar Internationaal Belastingrecht Kees van Raad (Universiteit Leiden), Marlies de Ruiter die een belangrijke rol heeft gehad bij OESO in het BEPS-traject, en hoogleraar Internationaal en Europees Belastingrecht Frank Pötgens (Vrije Universiteit Amsterdam) over het thema: ‘Internationaal belastingrecht toen en nu’.
Geschiedenis
Van Raad nam het publiek mee in de geschiedenis van het internationaal belastingrecht en het onderwijs op de universiteit. Over de vroege geschiedenis van het vakgebied voor de jaren zeventig was hij kort: die was er nauwelijks. Op één proefschrift uit 1946 na was er, zoals hij het zelf omschreef, 'in den beginne' vrijwel niets over gepubliceerd.
Pas in 1978 kreeg hij toestemming om in Leiden, binnen een sterk beperkt aantal uren, onderwijs in het internationaal belastingrecht te geven. 'Dat was een uitdaging', vertelde hij. 'Er waren geen studieboeken, geen bronnen, geen bundels voorhanden.' In die zin was het echt een pionierstijd voor het vakgebied. Ter illustratie: het lesmateriaal dat hij zelf moest samenstellen, telde destijds vijftig pagina's; inmiddels zijn dat er ongeveer duizend.
-
Tanja Bender & Suzan Stoter -
Globalisering
Marlies de Ruiter schetste vervolgens hoe de ontwikkeling van het internationaal belastingrecht sinds de Tweede Wereldoorlog samenhangt met globalisering: het voorkomen van dubbele belastingheffing moest bijdragen aan wereldwijde economische groei. Rond de eeuwwisseling eisten opkomende economieën als de BRICS-landen een grotere stem, terwijl globalisering in combinatie met de eenzijdige focus op het wegnemen van dubbele belasting mogelijkheden tot belastingontwijking creëerde. Bilaterale belastingverdragen, die eerder goed hadden gewerkt ter voorkoming van dubbele belasting, gaven voor het probleem van belastingontwijking door multinationals onvoldoende oplossingen. Een eerste aanzet tot de oplossing werd rond 2015 multilateraal geboden door de OESO in het het BEPS-project (Base Erosion and Profit Shifting).
Toekomst
Frank Pötgens blikte vooruit op de toekomst van het internationaal belastingrecht. Een groot thema is de belasting van grote techbedrijven zoals Google en Apple, die enorme winsten maken zonder daar altijd genoeg belasting over te betalen. De oude normen uit bestaande internationale afspraken, die aansluiten bij fysieke aanwezigheid in een land, werken hier niet goed: landen willen belasting kunnen heffen in de markt waar een bedrijf zijn omzet haalt. Een tweede grote uitdaging is dat werknemers steeds mobieler worden, terwijl het belastingrecht ook voor natuurlijke personen nog vaak uitgaat van het idee dat je fysiek ergens aanwezig moet zijn om daar belasting te betalen. Pötgens: 'We zullen met nieuwe regelgeving moeten komen.'
Liber amicorum
Na de inbreng van de verschillende sprekers was het afsluitende woord aan Tanja Bender. ‘Ik prijs mijzelf gelukkig dat ik het internationaal belastingrecht in zo’n interessante periode van binnenuit heb kunnen meemaken’, vertelt ze. ‘Door gezondheidsredenen komt mijn afscheid eerder dan verwacht, maar ik ben trots en vereerd dat ik vandaag mijn emeritaat ontvang.’ De hoogleraar benadrukt dat ze graag op die manier verbonden blijft aan de academische gemeenschap: ‘Ik neem vandaag afscheid, maar blijf betrokken.’
Vervolgens sprak Jan van de Streek, hoogleraar Belastingrecht en afdelingsvoorzitter, namens de afdeling Belastingrecht Bender toe. Daarbij overhandigde hij de Bender-bundel: een liber amicorum, uitgegeven door Kluwer, met bijdragen van 39 (oud-)collega's.
Felicitaties decaan Suzan Stoter
‘Als een van de eerste vrouwelijke hoogleraren in het belastingrecht in Nederland was je op meerdere fronten een pionier. Je liet zien dat het heel normaal is om als vrouw in het hardcore belastingrecht te werken, en inspireerde daarmee talloze vrouwelijke talenten, zowel binnen de universiteit als in de adviespraktijk.
Als leidinggevende en bestuurder was het je doel om een inspirerende omgeving te bieden aan jong talent. Je bent gepokt en gemazeld in de Leidse Academie, en hebt je daar ook zelf verder ontwikkeld. Mede dankzij jou heeft het belastingrecht hier in Leiden een enorme vooruitgang doorgemaakt. En daar zijn we ongelooflijk trots op.'