De toekomst van het strafrecht in de EU vereist samenwerking tussen lidstaten
Bezoek Eurojust
De wereld verandert, en internationale criminaliteit verandert mee. Werken EU-landen voldoende samen om nieuwe vormen van criminaliteit aan te pakken? Jannemieke Ouwerkerk en Konstantinos Zoumpoulakis bespraken deze vraag met medewerkers van het EU-agentschap Eurojust tijdens een interactieve lezing.
Op 2 juli 2026 ontving de Universiteit Leiden het EU-bureau Eurojust. Tijdens het bezoek kwamen meer dan 30 rechters en officieren van justitie uit de 27 EU-lidstaten bijeen, waaronder Leiden Law-alumnus en Eurojust-voorzitter Michael Schmid. Ook ongeveer 10 verbindingsofficieren van justitie uit derde landen, zoals Oekraïne, IJsland, de VS, het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen en Zwitserland, sloten zich aan.
Programma bij de Faculteit der Rechtsgeleerdheid
Als onderdeel van het programma hield Jannemieke Ouwerkerk, hoogleraar Europees strafrecht, samen met docent en onderzoeker Konstantinos Zoumpoulakis een gezamenlijke lezing. Hun lezing, getiteld ‘The Road Ahead: Evolving Competences and the Future of EU Judicial Cooperation in Criminal Matters’, ging in op veranderingen in Europa en de gevolgen daarvan voor het Europees strafrecht. Ouwerkerk en Zoumpoulakis legden het doel van hun lezing uit: ‘Het is belangrijk om de banden tussen wetenschap en praktijk te versterken en perspectieven uit te wisselen over de toekomst van strafrechtelijke samenwerking in de EU, als we de uitdagingen willen aangaan die een steeds veranderend crimineel landschap met zich meebrengt.’
De sprekers bespraken de gedeelde bevoegdheid van de EU en haar lidstaten om op te treden tegen (grensoverschrijdende) criminaliteit, en welke factoren grensoverschrijdende strafrechtelijke samenwerking in de weg staan.
Wat is Eurojust?
Eurojust is het EU-agenschap voor justitiële samenwerking in strafzaken. Het bureau ondersteunt en coördineert de samenwerking tussen nationale aanklagers in internationale strafzaken. Eurojust speelt een belangrijke rol in de bestrijding van georganiseerde misdaad en andere vormen van grensoverschrijdende criminaliteit (criminaliteit die in verschillende landen voorbereid en/of uitgevoerd wordt).
Eurojust werkt nauw samen met andere EU-instellingen, -agentschappen en partners die ondersteuning bieden op verschillende stadia van de strafrechtelijke keten, zoals handhavings- en antifraudebureaus. Elk deelnemend EU-lidstaat benoemt één nationaal lid bij Eurojust. Samen vormen deze nationale leden het College van Eurojust, dat verantwoordelijk is voor de organisatie en werking van het bureau.
Een visie op Europees strafrecht in een veranderende wereld
Jannemieke Ouwerkerk opende haar lezing met het Report of the High-Level Forum on the Future of EU Criminal Justice, dat eerder dit jaar uitkwam. Hoewel dit rapport een visie probeert te schetsen, vindt Ouwerkerk dat het rapport een toekomstgerichte blik mist. Aangezien de wereld snel verandert, vindt zij dat we de normatieve grondslagen van het EU-strafrecht opnieuw moeten bekijken. Hierdoor kan ons juridisch kader nieuwe vormen van criminaliteit aanpakken en effectieve grensoverschrijdende samenwerking ondersteunen. Volgens haar is dit om drie factoren noodzakelijk:
- Een snel veranderende wereld en de opkomst van nieuwe verschijnselen die gevolgen hebben voor zowel criminaliteit als de bestrijding ervan.
- De groeiende aandacht voor ‘gevoelige’ of ‘morele’ kwesties op het gebied van materieel strafrecht (waaronder inspanningen om geweld tegen vrouwen te bestrijden en de rechten van minderheden te beschermen), wat vragen oproept over strafrechtelijke interventie.
- De uitbreiding van grensoverschrijdende samenwerking en de groeiende behoefte aan uitwisseling van bewijs tussen rechtsgebieden.
Wat staat samenwerking tussen lidstaten in de weg?
Konstantinos Zoumpoulakis ging dieper in op de samenwerking tussen EU-lidstaten en de rol van Eurojust. Hij identificeerde verschillende structurele belemmeringen die grensoverschrijdende samenwerking bemoeilijken, waaronder de grote diversiteit aan rechtssystemen en tradities tussen lidstaten.
Hij besprak de uitdagingen rond het principe van ‘wederzijdse erkenning’, de ‘hoeksteen’ van de strafrechtelijke samenwerking in de EU. Dit vereist dat lidstaten vonnissen en strafrechtelijke beslissingen die in andere EU-landen zijn genomen behandelen alsof ze in eigen land zijn genomen, en dus automatisch erkennen en uitvoeren. Dit principe staat de laatste jaren onder toenemende druk, met name door zorgen over de bescherming van fundamentele rechten en respect voor de rechtsstaat in bepaalde EU-lidstaten.
De weg vooruit
De lezing liet de aanwezige Eurojust-leden nadenken over hoe om te gaan met het veranderende criminele landschap. Nu criminaliteit zich aanpast aan veranderingen in de samenleving, moet ook de strafrechtelijke samenwerking in de EU meeveranderen. Om dit mogelijk te maken, moeten EU-instellingen en -agentschappen worden uitgerust met de nodige instrumenten om nieuwe vormen van criminaliteit aan te pakken.
De obstakels die deze samenwerking in de weg staan zijn aanzienlijk, maar niet onoverkomelijk. De toekomst van het Europees strafrecht hangt wellicht af van hoe effectief de EU en haar lidstaten hun bevoegdheden aanpassen en hun samenwerking versterken om deze uitdagingen het hoofd te bieden.