Urgent onderzoek biedt perspectief op falend bestuursrecht
Promotie onderzoek beeld: Gaétan Marceau Caron via Unsplash
Hoe moet het bestuursrecht burgers beter beschermen tegen de overheid? Die vraag is volgens promovenda Joyce Esser urgenter dan ooit. Op 23 juni 2026 verdedigde zij haar onderzoek aan de Universiteit Leiden en ontving daarvoor de hoogste onderscheiding: cum laude.
Centraal in Essers onderzoek staat het begrip ‘constitutionele cultuur’: de gedeelde rechtsopvattingen die bepalen hoe een samenleving omgaat met de verhouding tussen overheid, burger en rechter. Daarin wordt bepaald wat de overheid wel en niet mag doen, hoe besluiten tot stand komen en welke mogelijkheden burgers en bedrijven hebben om tegen overheidsbesluiten op te komen. Via een vergelijking van Nederland, Duitsland en de Verenigde Staten laat Esser zien hoe diepgewortelde ideeën over democratie en rechtsbescherming het bestuursrecht in elk land anders hebben gevormd en op een eigen manier worden getoetst aan bredere normen en waarden.
Nieuw model voor meer grip
Essers diagnose van het Nederlandse systeem is scherp: het traditionele bestuursrecht vertrouwde te veel op de neutraliteit en welwillendheid van de overheid, en beperkte de rol van de rechter tot een toets aan de buitengrenzen van de wet. De Toeslagenaffaire maakte pijnlijk zichtbaar wat er misgaat als die aanname niet klopt. Esser bepleit een model waarin de rechter niet alleen het individuele besluit toetst, maar ook grip kan krijgen op het beleid dat daarachter schuilgaat. Daarbij geeft dit model burgers én belangengroepen de kans werkelijke beslissingsmomenten van de overheid aan de rechter voor te leggen.
Essers conclusie is tegelijk kritisch en hoopvol: het Nederlandse bestuursrecht is in beweging, maar de transitie naar echte constitutionele vernieuwing vraagt meer dan technische aanpassingen alleen. Het proefschrift verschijnt op een moment dat er actief gezocht wordt naar manieren om een herhaling van de Toeslagenaffaire te voorkomen. Voorstellen voor een sterker bestuursrecht, betere rechtsbescherming en een kritischer rechterlijke toetsing van overheidsbeleid staan hoog op de agenda.
Herziening rechtsstelsel
Door niet alleen te diagnosticeren wat er mis is gegaan, maar ook te laten zien hoe andere rechtsstelsels de balans tussen democratie en rechtsbescherming anders hebben getrokken, geeft zij beleidsmakers, rechters en wetenschappers concrete aanknopingspunten. Dat een proefschrift op dit snijvlak van rechtstheorie en actuele politiek met de hoogste onderscheiding wordt bekroond, benadrukt de urgentie van de vragen die Esser stelt, en de kwaliteit van de antwoorden die zij formuleert.
In een goed gevuld Groot-Auditorium verdedigde Esser haar proefschrift ten overstaan van een indrukwekkende promotiecommissie. Ymre Schuurmans prees haar om 'de originaliteit, diepgang en maatschappelijke relevantie van de studie, die ook nog eens zeer vlot is geschreven. Esser levert met haar werk een grote bijdrage aan het debat en aan de ontwikkeling van de rechtsvergelijking als onderzoeksmethode'. De commissie kende haar unaniem het predicaat cum laude toe.
Esser studeerde rechten en filosofie in Leiden en begon in 2020 aan haar promotieonderzoek. Haar promotores waren prof. dr. Ymre Schuurmans en prof. dr. Ingrid Leijten (Tilburg University)