Huizingalezing door Robbert Dijkgraaf: Het recht op verwondering
beeld: Kirsten van Santen
Robbert Dijkgraaf, mathematisch fysicus en universiteitshoogleraar aan de UvA, houdt op 3 december de 55e Huizingalezing in de Stadsgehoorzaal in Leiden. Hij staat stil bij wat het recht op verwondering vraagt van de inrichting van ons onderwijs, onze wetenschap en samenleving.
Wetenschap en technologie zijn de betrouwbaarste bron van optimisme. Maar terwijl onze kennis uitdijt, krimpt onze belevingswereld. Algoritmes weten al wat we willen zien en modellen beantwoorden vragen voordat we ze hebben gesteld. We besteden niet alleen het rekenwerk uit, maar ook meer en meer het denken zelf. Dat dwingt ons tot een ongemakkelijke vraag: wat komt er vóór de prompt?
Verwondering
Een antwoord ligt in wat aan alle kennis voorafgaat: verwondering. Het besef, tegelijk verheffend en beangstigend, dat de wereld oneindig veel groter is dan wij kunnen overzien, laat staan begrijpen. Het is de aantrekking van de witte vlekken op de kaart. Verwondering is de vonk die de krachten van verbeelding en nieuwsgierigheid ontsteekt. Zij laat zich aan geen enkele machine uitbesteden. En iedereen heeft het recht daardoor te worden aangestoken.
Eerherstel voor het spel
Juist die vonk staat onder druk en niet alleen door technologie. De wetenschap lijdt meer en meer onder de vloek van haar toepassing en moet zich verantwoorden met het nut dat zij belooft. Zoals Huizinga in Homo ludens betoogde dat cultuur ontstaat in nutteloze spelvorm, geldt dat ook voor de wetenschap. Zij vindt haar drijfveer en haar grootste kracht in iets wat zichzelf niet hoeft te verantwoorden: het genoegen om de wereld te begrijpen.
Daar ligt ook de uitweg: bevrijding van het nuttige, eerherstel voor het spel en het recht om niet te weten waar je heen gaat. Elke ontdekking wordt achteraf verteld als een logische rechte lijn, maar in werkelijkheid kronkelt elk pad. En alleen een kronkelpad komt langs plekken die op geen enkele kaart staan.
Wat vraagt dit recht op verwondering van de inrichting van ons onderwijs, onze wetenschap en onze samenleving? En wat is de rol van de mens in een tijd die zo in de houdgreep is van technologie en waar de verwondering letterlijk wordt afgeschermd? Het gaat immers ook om hoe kennis onze positie in de wereld duidt. Misschien kunnen de kunsten ons de weg wijzen. De schilder tegenover het lege doek, de schrijver tegenover de onbeschreven pagina: zij gaan telkens opnieuw waar nog niemand is geweest.
Over de spreker
Robbert Dijkgraaf (1960) is een mathematisch fysicus en academisch bestuurder. Hij is universiteitshoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en President van de International Science Council, de oudste en breedste organisatie die de mondiale wetenschap vertegenwoordigt. Eerder was hij minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en tien jaar directeur van het Institute for Advanced Study in Princeton.
Dijkgraafs onderzoek bevindt zich op het grensvlak van de theoretische natuurkunde en de wiskunde, waar hij bijdroeg aan het begrip van snaartheorie, zwarte gaten en topologische veldentheorieën. Voor zijn wetenschappelijke verdiensten ontving hij de Spinozapremie, de hoogste Nederlandse wetenschappelijke onderscheiding. Hij ontving eredoctoraten van de Universiteit Leiden, de Vrije Universiteit Brussel en de Radboud Universiteit.
Dijkgraaf heeft zich altijd ingezet om een breed publiek te betrekken bij de wetenschap, onder meer door zijn columns in NRC Handelsblad, zijn vele media-optredens en zijn populairwetenschappelijke boeken. Hij studeerde wis- en natuurkunde aan de Universiteit Utrecht, waar hij werkte onder Nobelprijswinnaar Gerard 't Hooft.
Praktische informatie
De lezing vindt plaats op donderdag 3 december 2026 in de Stadsgehoorzaal Leiden. De deuren van de Stadsgehoorzaal gaan open om 19.00 uur, start van de lezing is om 20.00 uur. Bezoekers ontvangen de tekstuitgave van de lezing en een drankje na afloop.
Entreeprijzen: € 29,00* (gouden rang) / € 24,00* (1e rang) / € 18,00* (2e rang).
Studenten/CJP-pashouders krijgen € 5,00 korting per rang: € 24,00* (gouden rang) / € 19,00* (1e rang) / € 13,00* (2e rang) (NB op vertoon van collegekaart/CJP-pas aan de zaal).
*excl. administratiekosten
Tickets en meer informatie
Tickets zijn verkrijgbaar via de website van de Stadsgehoorzaal.
Vragen over de lezing? Neem contact op met Sanderien de Jong, secretaris Huizingacommissie.
Een volledig overzicht van alle Huizingalezingen van de afgelopen 54 jaar vindt u hier.