Waarom nieuwe informatie ons niet zomaar van gedachten doet veranderen
Promotie beeld: Pexels
Dagelijks krijgen we veel informatie te verwerken. Maar wat gebeurt er als nieuwe informatie botst met wat we al denken te weten? Tijdens het lezen verbinden we nieuwe informatie aan bestaande kennis. Ons beeld aanpassen na tegenstrijdige informatie gaat echter niet altijd vanzelf, blijkt uit promotieonderzoek van Amy de Bruïne.
De Bruïne is leesonderzoeker aan het Instituut Pedagogische Wetenschappen en onderzocht hoe we tijdens het lezen nieuwe informatie verbinden aan wat we eerder hebben gelezen of al weten.
Het onderwerp ligt dichtbij haar. ‘Ik hou zelf erg van lezen en vind het eigenlijk bijzonder hoe je tijdens het lezen een hele wereld in je hoofd opbouwt’, vertelt zij.
‘Je vormt ongemerkt een beeld van personages en van wat er gebeurt. Juist daarom zijn plottwists zo leuk: ineens blijkt iets heel anders te zitten dan je dacht. Denk bijvoorbeeld aan een detectiveverhaal waarin je al hoofdstukken lang iemand verdenkt, die uiteindelijk onschuldig blijkt te zijn,' gaat zij verder.
‘Ik wilde weten wat er op zo’n moment gebeurt. Wanneer merk je die tegenstrijdigheid op en wanneer niet? En lukt het vervolgens ook om het beeld dat je al had opgebouwd aan te passen?’
Tegenstrijdige informatie verwerken kost mentale ruimte
In haar promotieonderzoek onderzocht De Bruïne hoe mensen omgaan met zulke tegenstrijdige, corrigerende en verrassende informatie. Haar onderzoek laat zien dat nieuwe informatie krijgen niet automatisch betekent dat we ons bestaande beeld meteen aanpassen.
In vijf experimenten lazen deelnemers teksten of kregen zij nieuwe feiten te zien. In een aantal experimenten moesten ze tegelijkertijd een extra taak uitvoeren. Daarmee onderzocht De Bruïne wat er gebeurt wanneer mensen minder mentale ruimte beschikbaar hebben om de informatie die ze tegenkomen zorgvuldig te verwerken.
‘We zagen dat mensen onder cognitieve belasting minder sterk reageerden op tegenstrijdigheden’, licht zij toe. ‘Ook lukte het minder goed om corrigerende informatie direct te verwerken in het beeld dat zij tijdens het lezen hadden opgebouwd.’
Nieuwe informatie blijft toch hangen
Dat betekent niet dat de nieuwe informatie helemaal verloren gaat. Wanneer de extra taak was afgelopen en er weer meer mentale ruimte beschikbaar was, bleken deelnemers hun eerdere beeld alsnog te kunnen aanpassen.
‘Dat vond ik een interessante uitkomst. Als er op het moment zelf onvoldoende mentale ruimte is om nieuwe informatie goed te verwerken, betekent dat dus niet per se dat die informatie weg is. Aanpassing kan ook later nog plaatsvinden.’
Iets onthouden is niet hetzelfde als ervan leren
Maar mentale capaciteit is niet het enige dat bepaalt wat we met nieuwe informatie doen. De Bruïne onderzocht ook wat er gebeurt wanneer mensen informatie tegenkomen die verrassend is.
Stel dat je denkt dat ongeveer 20 procent van de buschauffeurs vrouw is, maar vervolgens ergens leest dat het 90 procent is. Dat is waarschijnlijk verrassend. En zo'n opmerkelijk getal onthoud je waarschijnlijk goed, maar of je het ook gelooft is een tweede.
Rol van geloofwardigheid
‘En juist die geloofwaardigheid bleek belangrijk’, zegt De Bruïne. ‘Mensen konden verrassende informatie goed onthouden, maar of ze hun kennis vervolgens aanpasten, hing sterk af van hoe geloofwaardig ze die informatie vonden.’
Dat onderscheid tussen onthouden en leren is belangrijk. Zelfs informatie die mensen niet geloofden, bleek namelijk niet helemaal zonder effect. Ze namen die informatie minder over in hun kennis, maar hun latere oordelen konden er nog wel enigszins door worden beïnvloed.
Van plottwist naar de echte wereld
Ook buiten de wereld van fictie bouwen we natuurlijk voortdurend een beeld op van de wereld om ons heen. Dat doen we op basis van wat we lezen, horen en zien.
Online hebben we toegang tot een vrijwel eindeloze stroom aan informatie, afkomstig van allerlei bronnen. Met de opkomst van AI wordt het bovendien steeds makkelijker om informatie te produceren die overtuigend en betrouwbaar overkomt, maar niet altijd correct is.
‘Daarom is het belangrijk om te weten hoe we informatie beoordelen en verwerken, en waarom we sommige informatie wel overnemen en andere niet’, zegt De Bruïne. ‘Ik hoop dat mijn onderzoek daar een bijdrage aan levert.’