Verboden bescherming: amuletten in het vroege christendom
Promotie
Eeuwenlang grepen Romeinen naar amuletten om zichzelf of hun omgeving te beschermen. Ook in de eerste fase van het christendom bleef die traditie bestaan, blijkt uit onderzoek van promovenda Patricia Kret.
In het Romeinse Rijk waren tussen 100 voor Christus tot 600 na Christus overal amuletten te vinden. Ze hingen aan huizen, lagen naast akkers of werden gedragen door mensen. ‘De locatie is belangrijk bij amuletten’, vertelt Kret. ‘Het object moet op de plek geplaatst worden die het moet beschermen, genezen of waar het bovennatuurlijke voordelen naartoe moet brengen. Het is opvallend dat die kern van het gebruik nauwelijks verandert als het christendom zijn intrede doet in het Romeinse Rijk.’
Ook het uiterlijk van de amuletten verandert nauwelijks, ontdekte Kret. ‘Lichaamsamuletten blijven bijvoorbeeld vaak stukjes tekst, geschreven op een metalen plaatje of een stukje papyrus, die om de nek hangen van degene die moet worden beschermd.’ Wat wel verandert, is de tekst die op de amuletten wordt geschreven. ‘Die wordt langzamerhand christelijker, net als de vorm van het amulet’, zegt Kret. ‘Dat wordt bijvoorbeeld een kruis, maar mensen dragen het nog steeds om hun nek, met als doel om beschermd te worden.’
Bisschoppen versus priesters
Die verchristelijking is opvallend binnen een religie die het gebruik van amuletten in principe afwijst. ‘De bovenste laag van de kerkelijke instituten is in deze periode sterk gekant tegen het gebruik van amuletten’, vertelt Kret. ‘Bisschoppen schrijven bijvoorbeeld in preken dat je uit de kerk wordt gezet als je amuletten gebruikt. Tegelijkertijd zeggen ze in diezelfde preken dat priesters moeten stoppen met amuletten vervaardigen. We weten dat ze dat veelvuldig deden, omdat er vaak citaten uit de Bijbel op de amuletten staan. In deze tijd hadden vaak alleen priesters toegang tot Bijbelboeken om ze over te schrijven.’
De amuletten beschermen hun eigenaren op die manier niet alleen, ze brengen ook het christendom dichterbij. Kret: ‘De wereld wordt steeds christelijker. In die nieuwe, christelijke context brengen amuletten een nieuwe christelijke ervaring. Het was vaak het enige stukje van de Bijbel waar mensen toegang toe hadden. Net als relieken, die ook opkomen in die tijd, vervullen amuletten de behoefte aan materiële christelijke religie. Het was iets christelijks wat mensen mee naar huis konden nemen.’
Van Bijbeltekst tot abracadabra
Valt de vervaardiging van amuletten redelijk te reconstrueren aan de hand van handboeken, het daadwerkelijke gebruik is lastiger te achterhalen. Kret: ‘We hebben weinig tekst over de wijze waarop mensen de amuletten hebben ingezet. Ik heb vooral naar de objecten zelf gekeken: hoe zouden die hebben geroken en gevoeld?’ Ook de tekst op de amuletten kon behulpzaam zijn. ‘Uiteindelijk heb ik er daar zo’n driehonderd van geanalyseerd’, zegt Kret. ‘Soms staat daar letterlijk de ziekte op waartegen het amulet beschermt of wordt er aangegeven tot welke afstand het amulet beschermt. Dat was heel nuttig voor mijn analyse van de relatie tussen het amulet en de plek waar het zich bevindt.’
Andere keren had ze minder geluk. ‘Er stond soms ook letterlijk ‘abracadabra’ op de bovenste regel,’ zegt ze. ‘In de regels daaronder vielen dan steeds de buitenste letters weg. Zoals het aantal letters steeds minder werd, moest ook de koorts steeds minder worden.’
Herbruikbare bescherming
Een andere belangrijke ontdekking is dat amuletten regelmatig werden hergebruikt. ‘Soms was het een erfstuk, andere keren zitten er zoveel eeuwen tussen dat we niet precies weten waarom het weer in gebruik is genomen, maar het laat zien dat het vertrouwen in amuletten sterk was.’
Krets persoonlijke favoriet is ook zo’n hergebruikt amulet. ‘Het is een metalen plaatje, met daarop een tekst dat het wordt ingezet tegen migraine’, vertelt ze. ‘Het is samen met drie andere amuletten gevonden in één graf, maar het is veel ouder dan de rest. Migraine is erfelijk, dus misschien is dat de reden dat het generaties lang is doorgegeven.’