Keerzijde van UNESCO-erfgoed: als mensenrechten in het geding komen
Actualiteit beeld: Daniel Tóth via Unsplash
Terwijl het UNESCO-Werelderfgoedcomité bijeenkomt om nieuwe locaties te beoordelen, groeit de kritiek op de gevolgen van een UNESCO-status. Volgens Sophie Starrenburg, universitair docent internationaal publiekrecht en cultureel erfgoed aan het Grotius Centre, kunnen UNESCO-belangen botsen met die van lokale gemeenschappen en mensenrechten onder druk zetten.
De discussie over de gevolgen van een UNESCO-Werelderfgoedstatus is momenteel actueel, nu het UNESCO-Werelderfgoedcomité van 19 tot en met 29 juli 2026 in Busan (Zuid-Korea) over de Werelderfgoedlijst vergadert. Sinds de invoering van het Werelderfgoedverdrag in 1978 zijn slechts drie werelderfgoedlocaties volledig van de lijst verwijderd. Op meer plekken groeit de kritiek op de gevolgen die een UNESCO-status met zich brengen. In aanloop naar deze vergadering consulteerden internationale media Sophie Starrenburg meerdere keren voor uitleg en duiding over de bescherming van cultureel erfgoed en de rol van UNESCO.
Casus Vlkolínec
Een voorbeeld is Vlkolínec, een bergdorp in Slowakije dat op de Werelderfgoedlijst staat, maar waarvan bewoners pleiten voor verwijdering vanwege de gevolgen van de UNESCO-status. Het dorp is beroemd om zijn uitzonderlijk goed bewaarde traditionele houten huizen.
Bewoners stellen dat de UNESCO-status hun dorp heeft veranderd in een openluchtmuseum. Zij wijzen op overtoerisme, terwijl de economische voordelen volgens hen beperkt zijn gebleven. Ook ervaren zij strenge beperkingen door beschermingsregels van UNESCO bij verbouwingen en het dagelijks gebruik van hun woningen, omdat de historische authenticiteit behouden moet blijven.
De bewoners pleiten daarom voor meer inspraak en een betere balans tussen erfgoedbescherming en leefbaarheid. Starrenburg voegt toe dat mensen in dergelijke pijnlijke situaties het idee krijgen dat hun dagelijks leven moet wijken voor de belangen van een internationale instantie die ver van hen afstaat.
‘Mensenrechten nog steeds vaak ondergeschikt aan belang van het beschermen van de culturele waarde van erfgoed’
Een UNESCO-status is vrij uitzonderlijk en raak je niet zomaar kwijt, ook niet als dat bewust door lokale gemeenschappen wordt nagestreefd. Indien UNESCO informatie ontvangt dat er niet meer aan de normen wordt voldaan, is er de mogelijkheid om een groep experts de situatie ter plaatse te laten monitoren. Als de situatie niet verbetert stemt het Werelderfgoedcomité tijdens zijn jaarlijkse bijeenkomst voor verwijdering van de lijst. Starrenburg betoogt om vóór dit punt de dialoog aan te gaan.
UNESCO heeft beperkte mogelijkheden
Het vinden van een evenwicht tussen de voor- en nadelen van inschrijving van cultureel erfgoed is een probleem dat cultureel erfgoedverdragen al sinds hun ontstaan kenmerkt. ‘Mensenrechten speelden daarin voor lange tijd geen expliciete rol, en worden vandaag de dag nog steeds vaak ondergeschikt aan het belang van het beschermen van de culturele waarde van erfgoed.’
Ook zijn volgens Starrenburg de mogelijkheden van UNESCO om in te grijpen beperkt. De organisatie kan technische en financiële ondersteuning bieden bij de bescherming van werelderfgoed, maar heeft weinig mogelijkheden om toezicht te houden op de manier waarop nationale overheden omgaan met de belangen van lokale gemeenschappen. Iedereen is zich bewust van de tekortkomingen, maar de mogelijkheden om het systeem te veranderen zijn beperkt.
Meer inspraak voor een betere balans
Juist omdat UNESCO zelf maar beperkte mogelijkheden heeft om de belangen van lokale gemeenschappen te waarborgen, ligt volgens Starrenburg meer nadruk op participatie voor de hand. Volgens de UNESCO-richtlijnen moeten lokale gemeenschappen worden betrokken bij de voordracht en het beheer van werelderfgoedlocaties.
In de praktijk heeft de bevolking weinig inspraak, met name met betrekking tot het beheer van erfgoed dat al langere tijd op de Werelderfgoedlijst staat. Volgens de wetenschapper is de participatie vaak een ‘wassen neus’, omdat de voorwaarden en het uiteindelijke resultaat feitelijk al vooraf vastliggen.
'Bewoners intensiever betrekken en hun meer invloed te geven op de besluitvorming.’
Starrenburg vindt het teleurstellend dat werelderfgoed niet altijd ten goede komt aan de mensen die het erfgoed al generaties lang in stand houden. Lokale bewoners hebben de waarde van het werelderfgoed behouden en verdienen daarvoor meer respect. Daarom pleit zij ervoor ‘bewoners intensiever te betrekken en hun meer invloed te geven op de besluitvorming.’ Alleen wanneer hun belangen vanaf het begin worden meegewogen, kan een betere balans ontstaan tussen erfgoedbescherming en leefbaarheid.
Werelderfgoedlijst blijft groeien
De groei van de Werelderfgoedlijst maakt deze problemen alleen maar groter. Staten verzetten zich vaak tegen het schrappen van locaties, omdat zij dat als een straf zien. Toch kan de lijst volgens maar niet onbeperkt blijven groeien.
Voor UNESCO is het moeilijk om te weten wat er op al die plaatsen gebeurt, en dat wordt alleen maar lastiger naarmate er meer locaties bijkomen. Bovendien moeten we accepteren dat het karakter van een plaats in de loop van de tijd verandert. ‘Dat een locatie niet op de Werelderfgoedlijst staat, betekent niet dat zij geen waarde heeft.’
In het geval van de bewoners van Vlkolínec moet de uitslag op zich laten wachten. Ondanks veelvuldige media-aandacht, staat het bergdorp niet op de agenda voor de aankomende bijeenkomst van het Werelderfgoedcomité in Busan.
VN organisatie UNESCO Werelderfgoed bestaat uit de meest bijzondere gebouwen, gebieden en natuurgebieden ter wereld. Deze locaties zijn uniek en hebben een grote culturele, historische of natuurlijke waarde, waardoor ze van betekenis zijn voor de hele mensheid. Door dit erfgoed zorgvuldig te beheren en te beschermen voor toekomstige generaties, blijven we de kans houden om kennis te maken met het erfgoed van anderen. Dit draagt bij aan meer begrip, waardering en respect voor elkaar. Wereldwijd zijn er bijna 1250 Werelderfgoedsites, waarvan er 13 - o.a. Kinderdijk - in Nederland liggen.