Nobelprijswinnaar Paul Krugman terug in Den Haag: ‘Goed beleid is niet altijd goede politiek’
Lezing beeld: Arash Nikkhah
Voor de tweede keer dit collegejaar bezocht Nobelprijswinnaar economie Paul Krugman Den Haag, ditmaal het nieuwe Spuigebouw. In een volgepakte collegezaal sprak hij met studenten, medewerkers en professionals over de spanning tussen economisch advies en politieke besluitvorming.
Economisch onderzoek kent twee gezichten, stelt Krugman: fundamenteel onderzoek puur om kennis op te doen en toegepast onderzoek dat als doel heeft om besluitvorming te beïnvloeden in de echte wereld.
Bij het beïnvloeden van die besluitvorming onderscheidt hij drie stappen waar het mis kan gaan:
- Van onderzoek naar bruikbare kennis: niet elk onderzoek is direct toepasbaar op echte problemen.
- Het overbrengen van toepasbare kennis naar beleidsmakers: zelfs bruikbare inzichten bereiken politici niet altijd of worden niet goed begrepen.
- Beleidsmakers aanzetten tot actie: ook als beleidsmakers het begrijpen, handelen ze er niet altijd naar.
Volgens Krugman is het daarom niet genoeg om ‘goede’ economie te bedrijven. De kennis moet ook worden vertaald naar beleid én daadwerkelijk worden toegepast door politici. Hij illustreert dit aan de hand van twee recente crises: de financiële crisis van 2008 en de coronapandemie van 2020.
‘Schaduwbanken’
De val van Lehman Brothers op 15 september 2008 verraste de meeste economen. Niet omdat de economische theorie tekortschoot, maar omdat de invloed van schaduwbanken, instellingen die functioneerden als banken maar dat formeel niet waren, werd onderschat. ‘Velen van ons, waaronder ikzelf, werden daarom verrast door hoe kwetsbaar het systeem bleek te zijn’, vertelt de econoom.
Hoewel de crisis zelf onverwacht kwam, bleek het verloop ervan economisch goed te verklaren. De effecten van het crisisbeleid waren voorspelbaar, de getallen klopten. Krugman: ‘Het verliep eigenlijk precies zoals de economische theorie voorspelde.’
En toch voerden veel regeringen het verkeerde beleid. Politici grepen snel in door hard te bezuinigen: precies het tegenovergestelde van wat de economische theorie voorschreef. Want als huishoudens, bedrijven én de overheid tegelijk de broekriem aantrekken, wordt de recessie alleen maar dieper. Krugman noemt dit een klassieke denkfout: wat logisch klinkt voor een individu, is funest als iedereen het tegelijk doet.
Monnikenwerk
Volgens de Nobelprijswinnaar lag dat onder meer aan de ontwikkeling van de economische wetenschap. Academische economen waren in de jaren voor 2008 steeds meer bezig met abstracte modellen die moesten voldoen aan strikte theoretische eisen. Die waren niet altijd direct bruikbaar om crisisbeleid mee te onderbouwen. Centrale banken en denktanks waren wat dat betreft beter gepositioneerd Zij werkten met modellen en inzichten die direct bruikbaar waren voor beleid. ‘Zij waren op dit gebied een soort kloosters die kennis levend hielden tijdens de donkere middeleeuwen’, vertelt Krugman. Toen de crisis uitbrak, waren zij daardoor beter uitgerust om snel bruikbaar advies te geven.
Tegelijkertijd grepen politici en veel zakenmensen terug op intuïtieve ideeën over hoe de economische wereld werkt. ‘Die ideeën waren instinctief, gebaseerd op hun persoonlijke ervaringen, maar ze waren vrijwel allemaal verkeerd’, vertelt Krugman. ‘Een van de grootste overtreders was waarschijnlijk de Europese Commissie.’ Zij namen standpunten over van een kleine minderheid binnen de economie, waarbij bewust selectief economen werden aangehaald die dat standpunt ondersteunden. ‘Die onderzoeken kregen helaas buitenproportioneel veel aandacht.’
COVID-19
Het tweede voorbeeld dat Krugman aanhaalt is de coronapandemie. Bij het uitbreken van COVID-19 dreigde aanvankelijk een financiële crisis erger dan die van 2008, aldus de econoom. Ditmaal pasten beleidsmakers wereldwijd echter de lessen van eerdere crises toe. In plaats van bezuinigingen werd gekozen voor ruimhartig stimuleringsbeleid met grootschalige steunpakketten in plaats van bezuinigingen. Zo werd een diepe recessie en langdurige economische schade voorkomen.
Het resultaat: de wereld had een verschrikkelijk jaar, maar geen slecht decennium. ‘Dat was geen toeval’, benadrukt Krugman. ‘Dat kwam door economische kennis, inzicht en de invloed daarvan op beleidsvorming.’
‘De wereld is echter niet rechtvaardig’, vervolgt hij. ‘De beleidsreactie op COVID was achteraf gezien uitstekend, maar de regeringen die dit beleid voerden werden later alsnog afgestraft door kiezers die boos waren over de inflatie die volgde.’ Goed beleid, zo bleek eens te meer, is niet altijd goede politiek.
Olaf van Vliet, hoogleraar Economie, over lezing Krugman
‘De lezing van Paul Krugman was bijzonder inspirerend. Studenten gaven aan dat zij het zeer waardeerden dat er volop gelegenheid was om vragen te stellen. Voor ons als economen ligt er een belangrijke taak om de bevindingen uit wetenschappelijk onderzoek te vertalen naar concreet beleidsadvies. Professor Krugman heeft het belang daarvan nog eens onderstreept. De vraag hoe beleid zo kan worden vormgegeven dat het niet alleen inhoudelijk sterk is, maar ook kan rekenen op maatschappelijk draagvlak, is een belangrijke en boeiende puzzel waar wij ons de komende jaren op zullen richten.’
Organisatie
De bijeenkomst werd georganiseerd door de Afdeling Economie van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Leiden in samenwerking met Universiteiten van Nederland (UNL) en The Regional Science Academy.