Payal Arora over AI en de rest van de wereld
Hans Franken-lezing
'Pessimisme is een privilege voor wie het zich kan veroorloven om te wanhopen.' Met die stelling zette Payal Arora tijdens de Hans Franke-lezing het westerse AI-debat op zijn kop.
Arora is digitaal antropoloog en bekleedt sinds 2024 de leerstoel ‘Inclusive AI Cultures’ aan de Universiteit Utrecht. Ze deed twintig jaar veldwerk in arme gemeenschappen in onder meer Brazilië, India en Namibië, en schreef The Next Billion Users en From Pessimism to Promise. Met haar Bollywood-achtergrond beloofde ze ook wat vermaak: 'Als je je verdediging laat zakken, dringt kennis beter door.'
Het Westen en de rest
De hoogleraar ziet een groeiende kloof wat betreft de houding tegenover technologie. In het Westen wordt de toon steeds somberder, tot op het punt van verlamming. Als zij haar Utrechtse studenten vraagt wie AI waardeert, steken nog geen drie op de honderd hun hand op. De rest haat het ‘met trots’. Elders heerst juist ‘optimisme op steroïden’: langs snelwegen staan billboards over AI en haar moeder ‘Geminyt’ alles.
Dat verschil is deels demografisch. Zo’n negentig procent van de jongeren wereldwijd woont buiten het Westen. In landen als Kenia en India kijken negen op de tien jongeren optimistisch naar de toekomst. In 2030 woont veertig procent van alle jongeren op het Afrikaanse continent. Daar zijn volgens de hoogleraar zeventigplussers aan de macht die de mogelijkheden van technologie niet zien. Jongeren die niet rekenen op een overheidsbaan en niet zoals hun vader boer willen worden, zien in de creator economy op Instagram en TikTok een uitweg.
AI als spiegel
Arora waarschuwt voor zwart-witdenken: mens tegen machine, staat tegen big tech. Slechts veertien procent van alle landen is een liberale democratie. In andere landen biedt big tech soms het enige tegenwicht aan een stevig verankerde staatsmacht. Ze wijst op jongerenprotesten in India, waar demonstranten met satire en Instagram-reels de regering uitdagen. Volgens Arora wil de overheid hun online de mond snoeren, maar weigert Meta hun profielen te verwijderen: ‘Is big tech dan de goede of de slechte?’
De paniek is over nieuwe technologieën niet nieuw, stelt de hoogleraar. Toen de rekenmachine opkwam, vreesden leraren al het einde van de wiskunde. AI houdt ons vooral een spiegel voor: het maakt zichtbaar hoe onze instituties tekortschieten voor grote groepen mensen, onder wie ouderen, kinderen en plattelandsbewoners.
Ander werk, niet minder werk
Banen verdwijnen niet massaal, ze veranderen. In de advocatuur voorspelde men het einde van het vak. In plaats daarvan dienen mensen zonder juridische achtergrond massaal door ChatGPT opgestelde zaken in, die advocaten vervolgens moeten doorspitten. Arora ziet daarin een vorm van democratisering, zeker in landen waar miljoenen rechtszaken op behandeling wachten. ‘Vertraging is al onrecht.’
Ook de creatieve sector kan volgens haar leren van de rest van de wereld. Waar Nederlandse makers pleiten voor AI-vrije content, wijst Arora erop dat het auteursrecht de meeste makers nooit iets heeft opgeleverd. In China vormen korte video’s volgens haar inmiddels een industrie van twee miljard euro. Daar kan iedereen zijn verhaal vertellen, ook zonder filmopleiding.
Veiligheid door vrijheid
Veiligheid is volgens Arora geen absolute waarde, maar een middel om vrijheid en grondrechten te vergroten. Goedbedoelde maatregelen pakken vaak verkeerd uit. Cookiemeldingen hebben het begrip ‘toestemming’ uitgehold, stelt ze, en 98 procent van de mensen leest geen algemene voorwaarden. Profielen afschermen om online haat tegen te gaan, vergelijkt ze met vrouwen aanraden thuis te blijven als ze zich op straat onveilig voelen. ‘Leg de last bij de daders, niet bij de slachtoffers.’
Ook het Australische socialemediaverbod voor kinderen schiet volgens haar zijn doel voorbij: kinderen omzeilen het met VPN’s en verdwijnen zo uit het zicht. Intussen helpt haar lab Google bij de ontwikkeling van een protocol om deepfakeporno tijdig te signaleren. De oplossing is vaak weinig spectaculair: laat Google en Meta samenwerken, zoals ze dat ook doen bij de bestrijding van beelden van kindermisbruik.
Instituties opnieuw uitvinden
Wie vrouwen steeds voorhoudt hoe onveilig AI is, bereikt vooral dat ze afhaken. Ook in Nederland zijn er veel minder vrouwelijke dan mannelijke AI-ondernemers. 'We zeggen luid en duidelijk: dit is niet voor jou.'
Arora sloot af met het thema soevereiniteit en een vraag: wanneer hebben we sinds de Tweede Wereldoorlog onze instituties nog echt opnieuw uitgevonden? Soevereiniteit mag volgens haar geen excuus zijn om tijdens protesten het internet plat te leggen. Inspiratie ziet ze in digitale publieke infrastructuur, zoals India Stack, en in kleine taalmodellen die zijn getraind op lokale dialecten en culturele context. Niet méér data, maar betere data.
Hoop is voor Arora dan ook geen naïviteit, maar een morele plicht. Hoe we naar de toekomst kijken, bepaalt hoe we handelen.
Hans Franken-lezing
Tijdens de lezing werd ook stilgestaan bij de 90e verjaardag van Hans Franken. Hij was vanaf 1995 decaan van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid en behoort tot een van de oprichters van de afdeling Recht en informatica, het huidige eLaw. Ter ere van zijn verjaardag werd hij toegezongen en kreeg hij een ingelijste tekening van het Kamerlingh Onnes Gebouw.