‘De verkiezingen in Israël zijn een referendum over het profiel van het land’
Actueel beeld: ANP
Binnenkort kiest Israël een nieuwe regering. Wat zijn de belangrijkste onderwerpen en hoe kunnen we de verkiezingen begrijpen vanuit het Israëlische perspectief? Onderzoeker Noa Schonmann geeft een kijkje achter de schermen.
Vanuit haar kamer kijkt Noa Schonmann (onderzoeker moderne Midden-Oosten Studies en gespecialiseerd in de Arabisch-Israëlische verhoudingen) uit over de havenstad Haifa. Hoge torens reiken naar een heldere blauwe lucht. Het is een verraderlijk rustig beeld op een moment dat Israël zich opmaakt voor een van de meest cruciale verkiezingen ooit. Onder de oppervlakte sluimeren spanningen van een tot op het bot verdeelde maatschappij.
De inzet van de verkiezingen zijn de samenstelling van de Knesset, het Israëlische parlement, en het politieke lot van de regeringsleider. Blijft Benjamin Netanyahu aan de macht, of moet de langstzittende premier in de geschiedenis van het land het veld ruimen voor een opvolger?
Schonmann, zelf geboren in Israël, is in het land om op dinsdag 27 oktober te stemmen. We praten met haar over de verkiezingen vanuit het perspectief van de Israëlische kiezers.
Hallo Noa, kun je de achtergrond van deze verkiezing schetsen?
‘Dit zijn de eerste algemene verkiezingen sinds de aanval van Hamas op 7 oktober 2023. De huidige Knesset is de eerste sinds 1988 die zijn termijn van vier jaar heeft volgemaakt. Maar dat laat vooral zien hoeveel er op het spel stond voor de coalitieleden: Netanyahu heeft er alles aan gedaan om de partijen bij elkaar te houden. Want hij en zijn partners wisten heel goed dat de verkiezingen zouden gaan over alle fouten die zijn gemaakt in aanloop naar 7 oktober, en over hun handelen na die gebeurtenis.
De aanval van Hamas was de grootste ramp op gebied van veiligheid in de geschiedenis van Israël, na de verrassingsaanval die leidde tot de Yom Kipoer-oorlog in 1973. Het was ook de dag waarop de meeste Joden werden vermoord sinds de Holocaust. En die vond plaats terwijl de Netanyahu-coalitie aan de macht was. Het was het startschot van een diepgaande nationale crisis. De daaropvolgende oorlog verwoestte Gaza en vormde een humanitaire ramp (met meer dan 71.000 doden), maar bracht niet de “totale overwinning” op Hamas die door Netanyahu was beloofd. En er wordt nog steeds op meerdere fronten in de regio gevochten. Netanyahu is de enige senior leider die tot nu toe geen directe verantwoordelijkheid heeft genomen of geaccepteerd en zich heeft verzet tegen onderzoek naar de oorzaken van de aanval door een onafhankelijke staatscommissie.’
‘De verkiezingen lijken niet zozeer te gaan over waar kiezers vóór zijn, maar meer over waar ze tegen zijn.’
Wat staat er tijdens deze verkiezingen op het spel voor de Israëlische burgers?
‘Veel mensen hebben het gevoel dat deze verkiezingen gaan over het toekomstige profiel van de staat Israël. Primair staat het politieke lot van Netanyahu op het spel, dat is verweven met alle rechtszaken die op hem wachten als hij niet zou winnen. Maar in algemenere zin zijn de verkiezingen ook een referendum over de grootschalige juridische hervormingen die deze rechtse regering heeft geprobeerd door te voeren – hervormingen die volgens critici afbraak zouden doen aan democratische instituties en die Israël de richting induwen van een autocratische regering, vergelijkbaar met Hongarije onder Viktor Orbán.
Een ander belangrijk thema is de dienstplicht van Haredi (ultra-orthodoxe Joden); de zogeheten unequal burden issue. Ongeveer 14 procent van de Israëlische bevolking bestaat uit Haredi – en de politiek heeft lang vastgehouden aan het principe dat Haredi niet hoeven te dienen in het leger. Bovendien werkt een groot deel van de Haredi-mannen niet. Onder seculiere burgers leeft er steeds meer onvrede over het feit dat zij een onevenredig deel van de militaire en economische last van het land dragen. Tegelijkertijd zal dit onderwerp misschien terzijde worden geschoven door kiezers die liever een Joodse meerderheid in de Knesset zien, in plaats van een meerderheid die leunt op Arabische partijen.
De verkiezingen lijken niet zozeer te gaan over waar kiezers vóór zijn, maar meer over waar ze tegen zijn: zijn ze meer tegen Netanyahu’s leiderschap en hervormingen, of tegen de dienstplichtuitzondering voor Haredi, of tegen een meerderheidscoalitie van Arabische partijen? Hoe dan ook wordt er nauwelijks gepraat over het lot van de Palestijnse bevolking en het vooruitzicht van een Palestijnse staat. De krant Haaretz noemde het een oorverdovende stilte”.’
Zijn er bepaalde gebieden in Israël die neigen naar een gematigde of juist een extreemrechtse coalitie?
‘Het electoraat is niet echt onderverdeeld in regio’s, hoewel er wel patronen zijn te zien. Kiezers zijn eerder in te delen in combinaties van socio-economische positie, geloof, etniciteit en nationale identiteit: leef je in het centrum of in de periferie en kun je steeds hogere kosten van levensonderhoud opvangen, ben je Joods of Arabisch, gelovig of seculier?
Naast deze onderverdelingen speelt onder kiezers ook zorg over de toekomst van het land: kan Israël Joods én democratisch zijn, kunnen de lasten op gebied van veiligheid en economie gelijker worden verdeeld, hoe ziet de Israëlische maatschappij er over twintig jaar uit als de huidige trends zich doorzetten?’
Zou een andere regering gevolgen hebben voor het beleid op gebied van veiligheid en buitenlandse zaken?
‘Op die manier kijk je vooral naar de verkiezingen vanuit een Nederlands of Europees perspectief. Buiten Israël is vooral aandacht voor Israëls handelswijze met betrekking tot de Palestijnen, voor de geopolitieke positie en voor de relatie met de Verenigde Staten. Maar in het land zelf wordt niet op dezelfde manier over deze onderwerpen gepraat. Ze worden als secundair beschouwd ten opzichte van het interne veiligheidsvraagstuk. Het uitgangspunt voor veiligheid blijft: Israël heeft het recht om zichzelf te verdedigen als zionistische Joodse staat, en moet dat met volle kracht op alle fronten doen. Daarover is bijna iedereen het eens.
Een nieuwe coalitie zou kunnen zorgen voor een andere diplomatieke toon, voor strengere maatregelen tegen geweld door kolonisten en voor het herstel van banden met bondgenoten. Maar volgens mij zal elke coalitie die uit deze verkiezing komt, geleid worden door iemand die minstens zo’n harde politieke lijn volgt als Netanyahu.’
Noa Schonmann is historicus, werkzaam bij de faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit Leiden. Haar onderzoek richt zich op conflict en regionale orde in het Midden-Oosten, en op de geschiedenis van Israëls beleid op gebied van buitenlandse zaken.