Sleutelrol voor immuunsysteem bij hart- en vaatziekten: Leidse onderzoekers over de strijd in onze vaatwand
Hart- en vaatziekten
Hoe houden we ons hart en onze bloedvaten gezond? Op Wereldhartdag vertellen Leidse onderzoekers hoe het immuunsysteem slagaderverkalking beïnvloedt. Ze ontrafelen wat er in de vaatwand gebeurt, om mensen met een verhoogd risico eerder op te sporen en gerichter te behandelen.
‘Heel vroeger dachten we: er zit één soort afweercellen in de door slagaderverkalking aangetaste vaatwand, en dat is het’, zegt hoogleraar Ilze Bot. ‘Maar zo simpel is het helemaal niet.’ Onderzoekers ontdekken steeds meer soorten afweercellen in de aangetaste vaatwand. Sommige wakkeren ontstekingen aan, andere remmen ze juist af.
Slagaderverkalking is dus niet alleen een passieve ophoping van vet. Ook ons immuunsysteem bepaalt mede of de verdikking in de vaatwand jarenlang stabiel blijft of kwetsbaar wordt en uiteindelijk scheurt. In dat laatste geval kan een hartinfarct of beroerte ontstaan.
Wat is slagaderverkalking?
Slagaderverkalking ontstaat wanneer vetdeeltjes zich ophopen in de binnenwand van bloedvaten. Het lichaam reageert daarop met een ontstekingsreactie. Zo ontstaat geleidelijk een verdikking: een plaque.
Meestal blijft zo'n plaque jarenlang stabiel. Scheurt de plaque, dan maakt het lichaam een bloedstolsel om de schade te herstellen. Dat stolsel kan een bloedvat afsluiten en een hartinfarct of beroerte veroorzaken.
Ilze Bot, Amanda Foks en Laura Bosmans van het Leiden Academic Centre for Drug Research (LACDR) onderzoeken ieder een ander deel van het immuunsysteem. Bot richt zich vooral op mestcellen, Foks onderzoekt hoe het immuunsysteem veroudert en Bosmans kijkt naar dendritische cellen, die andere afweercellen aansturen. Samen leggen de drie vrouwen steeds meer stukjes van dezelfde ingewikkelde puzzel bloot.
Waarom wordt een verdikking in een bloedvat instabiel?
Bot onderzoekt al ongeveer twintig jaar mestcellen. Die afweercellen zijn vooral bekend van allergieën en astma, maar komen ook voor in vaatwanden met slagaderverkalking. Vooral op kwetsbare plekken lijken ze belangrijk te zijn.
‘Ingrijpen in het immuunsysteem is niet makkelijk. Je wil de schadelijke reactie in de vaatwand remmen, maar niet ook minder afweer tegen bijvoorbeeld een virus.’
‘Qua aantallen zijn mestcellen helemaal niet zo groot’, zegt Bot. ‘Toch kunnen ze veel invloed uitoefenen. Dat zie je bijvoorbeeld bij allergische reacties, waarbij mestcellen een belangrijke rol spelen.’ Mestcellen kunnen stoffen uitscheiden die ontstekingen versterken en de vaatwand kwetsbaarder maken. Bot en haar collega’s onderzoeken welke signalen deze cellen activeren en hoe ze kunnen worden afgeremd.
Dat moet heel gericht gebeuren. ‘Ingrijpen in het immuunsysteem is niet zo makkelijk’, zegt Bot. ‘Je wil de schadelijke reactie in de vaatwand remmen. Je wil niet dat iemand daarna ineens minder afweer heeft tegen bijvoorbeeld een virus.’
Wat doet veroudering met ons afweersysteem?
De kans op een hartinfarct of beroerte neemt toe naarmate we ouder worden. Toch weten onderzoekers nog lang niet precies wat er tijdens het verouderingsproces in het immuunsysteem verandert.
Amanda Foks richt zich onder meer op leeftijdsgebonden B-cellen. Zij en haar collega’s vonden deze afweercellen in het bloed en in aangetaste vaatwanden van mensen met hart- en vaatziekten.
Mensen met relatief veel van deze afweercellen in hun bloed blijken bovendien een hoger risico te hebben op een eerste hartinfarct. Dat maakt de cellen interessant als mogelijke biomarker: een meetbaar signaal dat kan helpen om mensen met een verhoogd risico eerder te herkennen. Daarnaast is haar team aan het onderzoeken of deze cellen gericht afgeremd kunnen worden om de groei van slagaderverkalking tegen te gaan.
Mensen met relatief veel leeftijdsgebonden B-cellen in hun bloed blijken een hoger risico te hebben op een eerste hartinfarct.
Kunnen we het immuunsysteem inzetten als behandeling?
Als afweercellen bijdragen aan slagaderverkalking, kunnen ze misschien ook onderdeel van de oplossing zijn. Een belangrijke rol lijkt weggelegd voor dendritische cellen, zo onderzoekt Laura Bosmans. Deze cellen fungeren als een soort verkeersregelaars van het immuunsysteem en sturen andere afweercellen aan. Dat doen ze via zogenaamde immuuncheckpoints: moleculaire schakelaars die ontstekingsreacties kunnen versterken of juist afremmen.
Bosmans onderzoekt welke rol deze communicatie speelt bij slagaderverkalking en of schadelijke ontstekingen selectief kunnen worden geremd. Dat is belangrijk, want brede onderdrukking van het immuunsysteem kan bijwerkingen hebben. De uitdaging is om alleen het schadelijke proces in de vaatwand aan te pakken.
In hun analyses kijken de onderzoekers ook naar mogelijke verschillen tussen mannen en vrouwen. Een bepaald type afweercel kan bij de ene groep belangrijker zijn dan bij de andere. Dat kan gevolgen hebben voor toekomstige behandelingen.
Eerder opsporen, gerichter behandelen
Nieuwe technieken laten steeds nauwkeuriger zien welke cellen zich waar in de vaatwand bevinden en hoe ze elkaar beïnvloeden. Daardoor wordt het beeld ingewikkelder, maar kunnen onderzoekers ook beter bepalen welke interacties schade veroorzaken en waar een behandeling kan aangrijpen.
Mestcellen, leeftijdsgebonden B-cellen en dendritische cellen: Bot, Foks en Bosmans pakken ieder een ander deel van dezelfde puzzel. Hun onderzoek levert niet morgen al een nieuw geneesmiddel op, maar kan wel de basis vormen voor nieuwe medicijnen en biomarkers.
De ambitie is helder: risicopatiënten eerder herkennen en behandelingen beter afstemmen op wat er in hun vaatwand gebeurt. Bot: ‘Nu krijgen veel mensen dezelfde medicatie, terwijl dat niet altijd de beste aanpak hoeft te zijn. Gepersonaliseerde behandeling is uiteindelijk het doel.’