In memoriam Vladimír Ponec
Op 7 augustus 2026 is prof. dr. Vladimír Ponec, emeritus hoogleraar Katalyse aan de Faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Leiden, op 93 jarige leeftijd overleden.
Met zijn heengaan verliest de internationale katalysegemeenschap een invloedrijke en scherpzinnige denker, en verliest onze universiteit een toegewijd docent, onderzoeker en mentor. Vladimír Ponec werd geboren op 26 september 1932 in Praag. Hij behoort tot een groep invloedrijke fysisch‑chemici, en in het bijzonder katalytici, uit de tweede helft van de twintigste eeuw. Zijn specialisaties waren katalyse en oppervlaktechemie.
Hij studeerde scheikunde aan de Karelsuniversiteit in Praag van 1951 tot 1956 en deed daarna promotieonderzoek bij het Instituut voor Fysische Chemie van de Tsjechoslowaakse Academie van Wetenschappen in Praag naar chemisorptie en katalytische reacties op schone metalen oppervlakken. Zijn eerste wetenschappelijk publicatie was in 1958. Na zijn promotie in 1960 bleef hij werkzaam bij dit instituut. Het onderzoek naar veranderingen in elektrische geleidbaarheid en elektronen-uittreedarbeid bij adsorptie kreeg internationale erkenning. Op verzoek van prof. dr. Rudolf Brdička werd hij in 1962 benoemd tot wetenschappelijk secretaris van het instituut, met verantwoordelijkheid voor wetenschappelijke en organisatorische ondersteuning van de instituutsleiding.
In 1968 emigreerde (vluchtte) Ponec naar Nederland, een beslissing ingegeven door de politieke situatie rond de Praagse Lente. Ook zijn vrouw en dochtertje wisten hem, via een andere route, te volgen. Hij werd in Nederland meteen aangenomen als ZWO-onderzoeker onder leiding van Prof. Wolfgang Sachtler en verbonden aan de Universiteit Leiden, waar hij zijn wetenschappelijke carrière voortzette. Hij gaf zijn ‘Openbare les’ (“Openingscollege”) op 15 juni 1973, getiteld “Katalyse aan metaallegeringen”. Na zijn benoemingen tot universitair hoofddocent en lector werd hij in 1979 benoemd tot hoogleraar. Hier bouwde hij zijn groep en reputatie op en groeide hij uit tot een toonaangevende onderzoeker op het gebied van heterogene katalyse, met bijzondere aandacht voor selectiviteit van katalytische reacties, metaallegeringen en reactiemechanismen op oxidische katalysatoren. Ponec werd een groot aanhanger van het katalytische oxidatiemechanisme waarbij zuurstofionen uit het rooster van een metaaloxide als zuurstofshuttle fungeren bij oxidaties.
Gedurende zijn loopbaan publiceerde Ponec meer dan 250 wetenschappelijke artikelen. Zijn werk is wereldwijd bijna 11.000 keer geciteerd en heeft blijvende invloed gehad op het begrip van katalytische processen. Enkele van zijn meest geciteerde publicaties betreffen het Mars–van Krevelen‑mechanisme, selectiviteit van palladium‑ en rhodiumkatalysatoren, en de rol van promotoren bij hydrogenatiereacties. Zijn artikel: The universal character of the Mars and Van Krevelen mechanism (J. Mol. Cat. 162 (1998), pp. 19-32) behoort tot zijn meest invloedrijke bijdragen, met meer dan 450 citaties. Tot op de dag van vandaag wordt het artikel nog 2-4 keer per maand geciteerd. Hij schreef dit artikel ter gelegenheid van zijn emeritaat, als zijn afscheidscollege op 26 september 1997.
Ponec was een populair docent en begeleider en zeer geliefd bij zijn studenten. Generaties studenten en promovendi herinneren hem als een inspirerende, scherpe en tegelijkertijd warme persoonlijkheid, die met geduld en humor de essentie van katalyse wist over te brengen. Hij begeleidde meerdere buitenlandse excursies van studenten en promovendi, waarvan die uit 1984, 1988 en 1992 bijzonder waren, en bekend werden als tweeweekse Rijn-reizen. Hij was altijd bescheiden en aimabel, en zeer gewaardeerd door zijn collega’s. Zijn internationale wetenschappelijke erkenning blijkt ook uit het ontvangen van de prestigieuze Bourke Award van de Royal Society of Chemistry (UK) in 1984, een prijs voor uitmuntend onderzoek in de fysische chemie, in het bijzonder katalyse en oppervlaktechemie.
Zijn werk vormt een blijvende basis voor zowel academisch onderzoek als industriële katalyse‑toepassingen. Wij gedenken Vladimir Ponec met groot respect en dankbaarheid. Zijn wetenschappelijke nalatenschap leeft voort in de katalyse, zijn collegialiteit in de herinneringen van velen, en zijn invloed in het werk van de vele onderzoekers die door hem gevormd zijn. Onze gedachten gaan uit naar zijn familie, vrienden en oud‑collega’s.