Hoe een zonsverduistering de zoektocht naar andere werelden inspireert
Sterrenkunde & instrumentatie
Een zonsverduistering onthult een van de meest mysterieuze onderdelen van onze zon, de corona. Dat principe inspireert Leidse onderzoekers bij het ontwikkelen van coronagrafen. Deze instrumenten blokkeren het licht van andere sterren om verborgen planeten zichtbaar te maken.
Tijdens een totale zonsverduistering schuift de maan kort voor de zon langs. Daarbij dekt hij de felle zonoppervlakte af en wordt de corona (‘kroon’) zichtbaar: de buitenste atmosfeer van de zon. Normaal gesproken verdwijnt deze zwakke gloed in het veel fellere licht van de zon.
Astronomen gebruiken hetzelfde principe op een andere manier. ‘In plaats van te wachten op een zonsverduistering, bouwen we instrumenten die het licht van een ster kunstmatig blokkeren’, zegt sterrenkundige Frans Snik. Deze zogenoemde coronagrafen maken zo verborgen planeten zichtbaar.
🌘 De aankomende zonsverduistering
Op 12 augustus 2026 schuift de maan voor de zon langs. Vanuit Nederland is dan een gedeeltelijke zonsverduistering te zien. De verduistering start rond 19:15 en is rond 20:10 op het hoogtepunt. Op dat moment is ongeveer 90 procent van de zonneschijf bedekt. Omdat het een gedeeltelijke zonsverduistering is, is de corona niet te zien. De totale zonsverduistering is alleen zichtbaar vanuit delen van Spanje en IJsland.
Zien wat normaal verborgen blijft
Coronagrafen maken het mogelijk om exoplaneten rechtstreeks te detecteren en karakteriseren door het zwakke licht van de planeet zelf op te vangen, in plaats van indirect via veranderingen in het sterlicht. Maar het is bijzonder lastig, want het verschil in helderheid is enorm: een ster kan miljarden keren helderder zijn dan de planeet ernaast. Zelfs een klein beetje verstrooid sterrenlicht kan het signaal van de planeet volledig verbergen.
‘De uitdaging is om zoveel mogelijk sterrenlicht te blokkeren en tegelijk het zwakke signaal van een planeet te behouden. Dan kunnen we een mogelijke atmosfeer en oppervlakte karakteriseren’, zegt Snik. ‘Zelfs de kleinste imperfecties in het instrument kunnen het verschil maken tussen een planeet wel of niet zien.’
Betere coronagrafen bouwen in Leiden
Bij de Sterrewacht Leiden werken Snik en zijn collega’s aan nieuwe coronagraaftechnologieën die toekomstige telescopen op aarde en in de ruimte kunnen helpen om exoplaneten rechtstreeks in beeld te brengen en te onderzoeken.
Zo passen Leidse astronomen geavanceerde vloeibare-kristaltechnologieën toe voor de ontwikkeling van nieuwe coronagrafen: instrumenten waarin speciaal ontworpen lagen vloeibare kristallen het licht met extreme precisie sturen. In recent onderzoek testten Leidse onderzoekers verbeterde versies die ongewenst licht verder moeten verminderen. Dit is een belangrijke stap richting het hoge contrast dat nodig is om aardachtige planeten te kunnen ontdekken.
Een andere aanpak maakt gebruik van speciaal ontworpen optische plaatjes die de manier veranderen waarop licht zich in een telescoop verspreidt. Deze vector apodising phase plates krijgen een plek in de instrumenten van de toekomstige Extremely Large Telescope.
Van verre planeten naar nieuwe ontdekkingen
Hoe beter astronomen het zwakke licht van een planeet kunnen scheiden van het sterrenlicht, hoe meer informatie ze uit dat licht kunnen halen over verre planeten. Zoals hun grootte, temperatuur en atmosfeersamenstelling. Dat kan inzichten opleveren in hoe planeten ontstaan en zich ontwikkelen, en misschien zelfs helpen bij het vinden van werelden die lijken op aarde. Dan zal de mensheid voor het eerst in staat zijn om buitenaardse werelden te onderzoeken op tekenen van leven.
Tips van Frans Snik: hoe je de zonsverduistering veilig kunt bekijken 🌞😎
Kijk nooit rechtstreeks naar de zon, zelfs niet tijdens een gedeeltelijke zonsverduistering. Zonder de juiste oogbescherming kan zonlicht je ogen blijvend beschadigen. Je kunt een eclipsbril kopen bij de Oude Sterrewacht in Leiden.
Als je geen eclipsbril hebt, kun je de zonsverduistering veilig bekijken met een ‘pinhole camera’. Daarmee maak je een projectie van de zon in plaats van er direct naar te kijken. Je kunt er zelf een maken door een gaatje in een stuk karton te prikken. Of gebruik alledaagse voorwerpen zoals een vergiet of het bladerdak van een boom. Tijdens de eclips veranderen de projecties van cirkels in halve maantjes wanneer de maan voor de zon beweegt (zie foto).
Deze zonsverduistering vindt ’s avonds plaats, dus zorg dat je een plek vindt met een vrij uitzicht naar het westen.