VN-stemming over klimaatverandering wijzigt geen wet, maar wel de rechtszaal
Interview
Een grote meerderheid in de VN heeft bevestigd dat landen verplicht zijn klimaatverandering tegen te gaan. 141 landen stemden voor, 8 tegen, waaronder de VS, Rusland en Saudi-Arabië. Universitair hoofddocent Jason Rudall legt uit wat dit betekent.
De resolutie onderschrijft een advies dat het Internationaal Gerechtshof (International Court of Justice) vorig jaar uitbracht: dat onvoldoende klimaatbeleid een onwettelijk handelen kan zijn volgens internationaal recht. Toch ontstaat er juridisch geen nieuwe verplichting, zegt Jason Rudall, universitair hoofddocent internationaal recht aan de Universiteit Leiden. ‘De juridisch betekenisvolle stap was het advies van het ICJ vorig jaar. Wat deze resolutie doet, is bevestigen dat een zeer grote meerderheid van staten die uitleg accepteert. De belangrijkste verandering is dat het gezag en de legitimiteit van het ICJ-advies aanzienlijk zijn versterkt.’
Waarom dit ertoe doet in de rechtszaal
Adviezen van het ICJ zijn formeel niet bindend, maar kunnen wel zwaar wegen. En met deze interpretatie van het recht wordt dat verder versterkt. Het idee daarachter, legt Rudall uit, is dat internationaal recht zich niet alleen ontwikkelt via verdragen en uitspraken, maar ook door hoe staten daarop reageren. De VN-stemming van de Algemene Vergadering van 20 mei is precies zo'n reactie.
‘Een meerderheid van 141 staten verhoogt het gewicht van het advies wel aanzienlijk,’ zegt Rudall. ‘Ik verwacht dat eisers in klimaatzaken deze stemming uitgebreid zullen aanvoeren als bewijs dat het ICJ-advies stevig is verankerd in de internationale rechtsorde en dat zal je terugzien in de rechtszaal.’
Het effect zit dus niet in een nieuwe regel, maar in hoe rechters bestaande regels voortaan zullen lezen. Een nationale rechter die zich buigt over een klimaatzaak kan nu wijzen op zowel het oordeel van het hoogste internationale gerechtshof als op de brede politieke onderschrijving daarvan. Dat maakt het voor regeringen moeilijker om die uitleg te negeren of als marginaal weg te zetten.
'Een meerderheid van 141 staten verhoogt het gewicht van het ICJ-advies aanzienlijk'
Wat betekent dit voor Nederland
Nederland stemde voor. Toch kan de afstand tussen die handtekening en het daadwerkelijke beleid aanzienlijk zijn, waarschuwt Rudall. ‘Een ja-stem creëert een politieke toezegging, maar dat betekent niet automatisch dat het Nederlandse beleid voldoet aan de norm die het hof formuleerde.’
De grote vraag is nu of het Nederlandse klimaatbeleid voldoet aan wat het ICJ omschreef als een zorgvuldigheidsplicht onder internationaal recht: neemt de staat alle passende maatregelen, in lijn met de wetenschap en het Parijsakkoord, om aanzienlijke schade aan het wereldwijde klimaat en andere staten te voorkomen? Nederland heeft een relatief ontwikkeld klimaatraamwerk, en Nederlandse rechters hebben zich al ontvankelijk getoond voor dit type vraag. Eerst in de Urgenda-zaak, begin dit jaar opnieuw in de uitspraak van de Haagse rechtbank in Greenpeace Nederland tegen de Staat (Bonaire), waarin het ICJ-advies expliciet werd meegewogen.
Tegelijk loopt er volgens Rudall een open debat over delen van het Nederlandse industriebeleid en of die nog wel verenigbaar zijn met de internationale verplichtingen. Met de VN-resolutie van 20 mei hebben klimaatadvocaten een aanzienlijk sterkere juridische gereedschapskist in handen.
Politieke gevolgen
Voor het nieuwe kabinet-Jetten, dat zijn eigen klimaatkoers moet uitzetten, is een van de grootste risico's mogelijk nieuwe binnenlandse rechtszaken die voortbouwen op het gezaghebbende ICJ-advies, nu versterkt door overweldigende politieke steun in de Algemene Vergadering van de VN.
Daarnaast dreigt voor Nederland reputatieschade. ‘Nederland presenteert zich traditioneel als kampioen van de internationale rechtsorde,’ zegt Rudall. ‘Zodra een staat publiekelijk een uitleg van het internationaal recht onderschrijft, wordt het politiek en juridisch moeilijker te verdedigen als het binnenlandse beleid daar niet bij past.’