Vrije pers in Nederland onder druk door toenemende onveiligheid journalisten
Rapport beeld: Bank Phrom via Unsplash
Op de Dag van de Persvrijheid (3 mei) verscheen de 16e editie van de Persvrijheidsmonitor, die de staat van de persvrijheid in Nederland in kaart brengt. Ondanks de hoge positie van Nederland op de wereldranglijst – plaats drie – blijft de veiligheid van journalisten een punt van zorg.
Veiligheid blijft achter bij internationale kopgroep
Persvrijheid vormt een fundament van een vrije samenleving. Journalisten moeten hun werk kunnen doen zonder angst, druk of belemmering. Toch is ook in Nederland die vrijheid niet vanzelfsprekend. In vergelijking met de rest van de wereld scoort Nederland goed op het gebied van persvrijheid. De Persvrijheidsmonitor 2025 laat echter zien dat Nederland op het gebied van veiligheid niet tot de kopgroep behoort en op plaats 27 staat. Bovendien is in 2025 sprake van een stijging in meldingen van bedreiging of geweld tegen journalisten.
Incidenten en juridische kwesties
De veiligheid van journalisten blijft daarmee een belangrijk aandachtspunt. Dit blijkt onder meer uit incidenten rond demonstraties en sportevenementen, gevallen van schending van bronbescherming, meldingen van bedreiging, intimidatie en geweld. Ook wordt in het rapport aandacht besteed aan rechterlijke uitspraken en de aansprakelijkheid van journalisten voor specifieke publicaties.
De zogenoemde SLAPP-zaken (Strategic Lawsuit Against Public Participation) vormen een groeiend probleem, omdat juridische procedures worden gebruikt om kritische publicaties te beïnvloeden en journalisten en maatschappelijke organisaties onder druk te zetten. De EU heeft in 2024 een anti-SLAPP richtlijn aangenomen. Echter vinden Nederlandse deskundigen dat het wetsvoorstel nog onvoldoende bescherming biedt en zich niet voldoende richt op nationale SLAPP-zaken.
Politieke en economische druk
De persvrijheid stond in 2025 bovendien onder druk door ontwikkelingen binnen zowel de politiek als de mediasector. Vanuit politieke kringen klonk opnieuw stevige kritiek op de media, waarbij onder meer de onafhankelijkheid van journalisten in twijfel werd getrokken. Tegelijkertijd brengen mediaconcentratie, bezuinigingen op de publieke omroep en de groeiende invloed van grote technologiebedrijven risico’s met zich mee voor de verscheidenheid en onafhankelijkheid van de nieuwsvoorziening.
Europese wetgeving biedt tegenwicht
Een positieve ontwikkeling vormt de Europese wetgeving op het gebied van mediavrijheid, die inmiddels in werking is getreden. Deze wetgeving moet journalisten en media beter beschermen tegen politieke inmenging en de onafhankelijkheid van media versterken.
Wereldbeeld blijft zorgwekkend
De top 15 van de wereldranglijst bestaat grotendeels uit West-Europese landen. In andere delen van de wereld is de situatie echter aanzienlijk slechter. In Palestina kwamen in 2025 86 journalisten om het leven, in Rusland werden 59 journalisten gevangengezet, in Jemen werden 10 journalisten gegijzeld en in Congo verdwenen 6 journalisten.
Achtergrond en auteurs
De Persvrijheidsmonitor wordt jaarlijks opgesteld in opdracht van het Persvrijheidsfonds en is mede mogelijk gemaakt door de Coornhert Stichting. De auteurs van de monitor zijn Tarlach McGonagle, hoogleraar Mediarecht & Informatiesamenleving in Leiden en universitair hoofddocent aan de Universiteit van Amsterdam, en Otto Volgenant, advocaat bij Boekx Advocaten (Media, IP & Privacy)