'Militaire aanvallen alleen niet genoeg om Venezolaanse regering ten val te brengen'
Wat zijn de gevolgen van de Amerikaanse aanval op Venezuela en de gevangenname van de Venezolaanse president Maduro? 'De geschiedenis leert dat mensen zich na een bombardement door een buitenlandse mogendheid meestal loyaal tonen aan hun land, in plaats van zich tegen hun leiders te keren', zegt historicus Andrew Gawthorpe op The Conversation.
Update 5 januari
In de dagen na de gevangenneming van Maduro hebben Amerikaanse functionarissen tegenstrijdige verklaringen afgelegd over hun plannen met Venezuela. Hoewel Trump zegt dat hij het land gaat 'runnen', lijkt er geen plan te zijn voor een vorm van militaire bezetting die kan leiden tot een volledige machtswisseling.
Het Witte Huis lijkt de nieuwe regeringsleider van Venezuela, Delce Rodriguez, te willen dwingen om een pro-Amerikaans beleid te gaan voeren. Het lijkt een prioriteit van Trump te zijn om te zorgen dat het land opnieuw wordt opengesteld voor Amerikaanse investeringen in de olie-industrie. Het is echter moeilijk voorstelbaar dat dit gaat lukken. Niet alleen zal Rodriguez erop tegen zijn, maar ook is de kans klein dat Amerikaanse oliemaatschappijen willen investeren zolang de huidige regering aan de macht is.
Tegelijkertijd dreigt Trump met militaire operaties tegen Cuba en Colombia. Bij deze landen zijn er echter nog geen tekenen van maandenlange concrete voorbereidingen zoals bij de inval in Venezuela. Toch zullen hun regeringsleiders zich zorgen maken.'
De president van Venezuela, Nicolás Maduro, is gevangengenomen en overgebracht naar de VS, en de Amerikaanse minister van Justitie Bondi heeft bekendgemaakt dat hij wordt aangeklaagd voor drugshandel en drugsterrorisme. De militaire operatie waarbij Maduro werd opgepakt, vond plaats in de vroege uren van 3 januari. In de maanden daarvoor had de VS de druk op de Venezolaanse regering steeds verder opgevoerd.
De Amerikaanse operatie om een leider die door de VS is bestempeld als 'drugsterrorist' af te zetten lijkt nu volbracht te zijn. Of de gevangenneming en afzetting van Maduro zal leiden tot een machtswisseling in het olierijke Latijns-Amerikaanse land, is op dit moment echter nog onduidelijk.
De militaire operatie tegen Venezuela is het resultaat van twee afzonderlijke beleidslijnen van de regering Trump. De eerste betreft de langgekoesterde wens van vele republikeinse haviken, waaronder minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio, om een machtswisseling in Caracas teweeg te brengen. Ze verafschuwen de socialistische regering van Venezuela en zien in de omverwerping ervan een kans om het conservatieve latino-electoraat in de VS voor zich te winnen.
De tweede beleidslijn is complexer. Donald Trump beloofde in zijn verkiezingscampagne in 2024 dat de VS onder zijn leiding niet betrokken zou raken bij conflicten in het buitenland. Zijn regering stelt echter dat het bewind en de krijgsmacht in Venezuela in de drugshandel zitten. Daarmee zijn het in de optiek van Washington terroristische organisaties die het Amerikaanse volk schaden. Als regeringsleider is Maduro hiervoor verantwoordelijk, zo redeneert de regering Trump.
In Trumps eerste termijn werd Maduro door het ministerie van Justitie aangeklaagd wegens 'drugsterrorisme'. Nu zegt minister Bondi dat er een nieuwe aanklacht kan komen die ook gericht is tegen de vrouw van Maduro. Zij is samen met hem gevangengenomen. Het gegeven dat de Amerikaanse justitie betrokken was bij de aanhouding van het echtpaar versterkt het idee dat zij nu moeten verschijnen voor een rechtbank in New York, ondanks een vroege uitspraak van leden van de Venezolaanse oppositie dat over het vertrek van Maduro mogelijk is onderhandeld met de Amerikaanse regering.
Hoe gaat het nu verder?
De grote vraag is hoe het nu verder gaat in Venezuela, en of de republikeinse haviken of juist de 'America first'-aanhangers hun zin zullen krijgen: loopt het uit op aanhoudende Amerikaanse militaire aanwezigheid om 'het karwei af te maken', of gewoonweg een staaltje Amerikaans machtsvertoon om de tegenstander te straffen, zonder langdurige Amerikaanse betrokkenheid?
De VS heeft de afgelopen decennia telkens weer moeten vaststellen hoe moeilijk het is om met militaire macht de politieke toekomst van een ander land te bepalen. Het Witte Huis ziet misschien graag dat er een niet-socialistische regering komt in Caracas, die korte metten maakt met de drugshandel. Maar dat doel bereik je niet simpelweg met het afzetten van Maduro en het afwerpen van enkele bommen, omdat je te maken hebt met een regime dat in bijna drie decennia is opgebouwd onder Maduro en zijn voorganger Hugo Chavez.
De regering Trump had dit kunnen weten na de omverwerping van het dictatoriale regime in Libië door de VS en zijn bondgenoten in 2011. Het land verviel kort daarna in chaos, waarvan de eigen bevolking ernstig te lijden had, en waardoor ook buurlanden problemen kregen.
In het geval van Venezuela is de kans klein dat aanvallen van het Amerikaanse leger voldoende zijn om het huidige bewind ten val te brengen. Maduro mag dan van het toneel verdwenen zijn, maar het bestuurlijke en militaire apparaat van het land is nog grotendeels intact. De macht wordt waarschijnlijk overgedragen aan een nieuwe kandidaat binnen het regime.
In het Witte Huis dromen ze er misschien van dat het volk na de verdrijving van Maduro in opstand komt tegen de regering. Maar de geschiedenis leert dat mensen zich na een bombardement door een buitenlandse mogendheid meestal loyaal tonen aan hun land, in plaats van zich tegen hun leiders te keren.
De regering Trump zal er ook niet bij gebaat zijn als Venezuela vervalt in chaos. Conflicten in Venezuela kunnen immers leiden tot vluchtelingenstromen richting de zuidelijke grens van de VS. Daarnaast zou de ineenstorting van het centrale gezag de drugshandel waarschijnlijk in de hand werken. En ten slotte kunnen massaal geweld en mensenschendingen moeilijk als overwinning worden gepresenteerd aan de onontbeerlijke conservatieve latino-kiezers.
Als de regering Trump graag een stabiele, pro-Amerikaanse regering wil installeren in Caracas, is daar meer voor nodig dan alleen de arrestatie van Maduro. Om een duurzame verandering van regime te realiseren wordt een land doorgaans met grondtroepen bezet en wordt er gewerkt aan 'natievorming'. De VS heeft dit geprobeerd in Irak en Afghanistan, met bepaald wisselende resultaten.
President Trump heeft beloofd dergelijke verwikkelingen te vermijden en minister Rubio heeft gezegd dat de VS in ieder geval voorlopig niet voornemens is om verdere militaire actie te ondernemen tegen Venezuela. Trump heeft een voorliefde voor flitsende, snelle successen, vooral op het gebied van buitenlands beleid. Mogelijk hoopt hij de gevangenneming van Maduro te verkopen als overwinning en vervolgens verder te gaan met andere zaken.
Mislukkingen bij natievorming
De Amerikaanse regering was bij vrijwel geen enkele recente militaire interventie al vanaf het begin van plan om zich bezig te houden met natievorming. De behoefte om een nieuw bewind tot stand te brengen wordt kennelijk pas voelbaar wanneer de grenzen van wat kan worden bereikt met uitsluitend militaire macht zichtbaar worden.
Zo begon de oorlog in Afghanistan als wraakactie voor de terroristische aanslagen op de VS van 11 september 2001, maar ontaardde daarna in een 20-jarig proces van natievorming. In Irak verwachtte de regering Bush slechts een paar maanden nodig te hebben om Saddam Hoessein af te zetten en weer te vertrekken. Uiteindelijk bleef de VS bijna tien jaar in het land.
Het is moeilijk voorstelbaar dat Trump dezelfde kant op gaat, alleen al omdat hij natievorming altijd heeft bestempeld als verspilling van Amerikaanse levens en rijkdom. Daarmee ligt er voor hem echter nog geen realistische weg open om met de instrumenten waarover hij beschikt de uiteenlopende politieke resultaten te bereiken die hij, zijn aanhangers en het Amerikaanse diplomatieke establishment voor ogen hebben.
Intussen zetten uiteenlopende groepen kiezers, van republikeinse haviken tot conservatieve stemgerechtigde latino's, de Amerikaanse president onder druk om een complete machtswisseling in Venezuela af te dwingen. Trumps reactie op deze druk zal bepalend zijn voor het toekomstige beleid van de VS ten opzichte van het land.
Dit artikel verscheen op 3 januari op The Conversation.