Effectief leeuwenbehoud vraagt om maatwerk
Biodiversiteit beeld: Hans de Iongh
Leeuwen in Kenia reageren sterk verschillend op menselijk landgebruik, klimaat, en natuurbeheer. Dat blijkt uit het promotieonderzoek van de Leidse bioloog Monica Chege. Een uniforme aanpak volstaat daarom niet. ‘Effectieve bescherming vraagt om maatwerk: lokaal aangepast beheer waarin ook de rol van mensen centraal staat.’
In Kenia concurreren leeuwen steeds vaker met mensen om ruimte, voedsel en veiligheid. Uitbreidende landbouw, groeiende menselijke nederzettingen en infrastructuur verkleinen en versnipperen leefgebieden, terwijl afnemende aantallen wilde prooidieren leiden tot meer aanvallen op vee en conflicten met veehouders.
Een gefragmenteerd landschap van leefgebieden
‘Kenia zet verschillende strategieën in om leefgebieden te beschermen en mens en dier duurzaam te laten samenleven,’ vertelt promovendus Monica Chege. ‘Maar deze “one-size-fits-all-maatregelen” houden onvoldoende rekening met de ecologische en genetische verschillen tussen de populaties.’
Kenia kent namelijk een grote variatie aan klimaatzones en landschappen, van droge savannes tot nattere ecosystemen. Deze leefgebieden zijn verspreid over een gefragmenteerd netwerk van nationale parken en reservaten, maar ook gemeenschapsgebieden, groepsranches en particuliere natuurgebieden met elk met hun eigen regels en doelen. Dit mozaïek leidt tot duidelijke verschillen in gedrag, groepsvorming en de ontwikkeling van leeuwenpopulaties.
Een genetische blik op de leeuwenpopulaties
De biologen analyseerden het DNA van leeuwen uit al deze verschillende leefgebieden. Door deze analyses te combineren met gegevens over groepsgrootte, beweging en leefgebied ontstond een gedetailleerd beeld van hoe leeuwen reageren op hun omgeving.
De genetische analyses lieten zien dat de leeuwenpopulaties in Kenia duidelijk in verschillende groepen zijn verdeeld, en dat de populaties gezond zijn: zonder tekenen van inteelt. Tegelijkertijd bleek dat menselijke barrières, zoals wegen, hekwerken en andere activiteiten, invloed hebben op de genetische diversiteit en hoe de populaties zijn verdeeld.
Probleemleeuwen kun je niet zomaar verhuizen
Genetische verschillen tussen leeuwenpopulaties hebben directe gevolgen voor beheermaatregelen, zoals het verplaatsen van ‘probleemleeuwen’ die in conflict komen met mensen. Promotor Hans de Iongh: ‘Leeuwen die in andere gebieden worden uitgezet, verschillen genetisch vaak teveel van de lokale populaties. Daardoor zijn zulke uitzettingen vaak niet succesvol.’
Bewegingen van leeuwen: invloed van mens en natuur
De onderzoekers zagen dat de groepsgrootte sterk varieert tussen verschillende landschappen en beheertypen. Dichtbij menselijke nederzettingen leven leeuwen vaker in kleinere groepen, terwijl grotere groepen juist voorkomen in de buurt van waterbronnen. ‘Menselijke activiteit aan de randen van leefgebieden beïnvloedt het gedrag van leeuwen’, aldus promotor Geert de Snoo.
Ook natuurlijke processen spelen een belangrijke rol. In niet-omheinde gebieden zagen de onderzoekers dat leeuwen in perioden met meer regen grotere afstanden afleggen en hun leefgebied soms uitbreiden tot buiten de parkgrenzen. De Iongh: ‘Door regen verspreiden de prooidieren, en de leeuwen gaan daarachteraan.’
Dit heeft belangrijke gevolgen voor natuurbeheer, omdat zwervende leeuwen vaker buiten beschermde gebieden terechtkomen. Chege: ‘Leeuwen passen hun bewegingen niet alleen aan menselijke activiteiten aan, maar ook aan ecologische variatie. Dat moeten we meenemen in toekomstig beheer.’
Maatwerk en samenwerking is cruciaal
‘Om leeuwen duurzaam en effectief te beschermen, is samenwerking met lokale gemeenschappen cruciaal,’ aldus Chege. ‘Hun kennis en betrokkenheid kan conflicten verminderen. Wanneer zij ook kunnen meedelen in de opbrengsten van natuurbeheer, zoals toerisme, neemt het draagvlak voor bescherming toe. In ons onderzoek zagen we bijvoorbeeld grotere leeuwengroepen in gemeenschapsreservaten. Voordelen voor mens en leeuw dus!’
Het verbinden van leefgebieden via bufferzones en ecologische corridors helpt populaties en natuurlijke interacties intact te houden. Dit ondersteunt niet alleen het behoud van leeuwen, maar ook dat van hun prooidieren en het hele ecosysteem waarin ze leven.
‘Duurzaam leeuwenbehoud vraagt om maatwerk,’ concludeert Chege. ‘Alleen door te kijken naar de unieke ecologie, menselijk landgebruik en klimaat in elk gebied, kunnen we leeuwen effectief beschermen.’
Proefschrift en promotie
Monica Chege verdedigt haar proefschrift getiteld Conservation and management of lions in Kenya: An assessment of factors influencing African lion (Panthera leo melanochaita Hamilton Smith 1842) population dynamics op 14 januari in het Academiegebouw.
Chege's promotoren zijn professor Hans de Iongh en professor Geert de Snoo. Co-promotor is doctor Laura Bertola.