Rector Sarah de Rijcke: academische vrijheid maakt betrouwbare kennis mogelijk
Opiniestuk in Nature
Overheden en onderzoekfinanciers grijpen steeds vaker in bij universiteiten, vaak onder het mom van kwaliteitsbewaking. In een opiniestuk in Nature deelt rector magnificus Sarah de Rijcke zes principes om te toetsen wanneer sturing overgaat in ondermijning van academische vrijheid.
De mogelijkheid om onafhankelijk onderzoek te doen staat in verschillende landen onder druk, schrijft De Rijcke. Zo wordt in de VS de financiering van onderzoek op gebieden als klimaat en gender afgebroken. Binnen Europa werd eerder de Central European University uit Hongarije weggedreven. Volgens De Rijcke is er hierbij één vraag die steeds terugkomt: wanneer overheden of financiers ingrijpen bij universiteiten, versterken of verzwakken ze dan de waarborgen die ervoor zorgen dat kennis betrouwbaar is? Ze wil met haar zes principes een praktisch toetsingskader bieden om te bepalen waar legitieme sturing overgaat in ongewenste inmenging.
Kwaliteit als uitgangspunt
De Rijcke draait de gangbare redenering om: niet het recht op academische vrijheid staat voorop, maar de verantwoordelijkheid van universiteiten om betrouwbare kennis te leveren. Academische vrijheid en institutionele autonomie zijn de voorwaarden die het mogelijk maken om dat goed te doen. Ze waarschuwt dat kwaliteit vaak wordt aangevoerd als argument om vrijheid juist te beperken, terwijl de eigenlijke toets is of een maatregel onafhankelijke controle op onderzoek versterkt of verzwakt. Ook pleit ze voor nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek waarvan de waarde pas later blijkt. Als voorbeeld noemt De Rijcke de coronavaccins, die alleen mogelijk waren door langdurig onderzoek naar messenger-RNA. Het maatschappelijk nut van dat onderzoek was jarenlang onduidelijk.
Democratische infrastructuur
Daarnaast beschrijft De Rijcke universiteiten als onderdeel van de democratische infrastructuur, naast de rechtspraak, de pers en het maatschappelijk middenveld. Ze wijst op Hongarije als voorbeeld van hoe die rol onder druk kan komen te staan, maar ook op signalen dichter bij huis: de KNAW waarschuwde in 2025 voor de gevolgen van bezuinigingen en een voorgestelde screeningswet, en Nederlandse rectoren wezen op politieke sturing van wetenschappelijk debat en onderwijs.
Verder schrijft De Rijcke over de balans tussen academische vrijheid en andere legitieme belangen. Kennisveiligheid en openheid moeten volgens De Rijcke als één verantwoordelijkheid worden behandeld, met maatregelen die specifiek, proportioneel en tijdelijk zijn. Ze benadrukt ook dat academische vrijheid een individueel recht is dat vraagt om bescherming van wetenschappers tegen druk van zowel binnen als buiten de universiteit. Tot slot roept ze universiteiten op om het vertrouwen van de samenleving actief terug te verdienen, onder meer door duidelijk en open te communiceren, en kritisch naar zichzelf te kijken.
Het volledige opiniestuk 'Six principles for supporting academic freedom in universities' is te lezen op de website van Nature.