In memoriam: Prof.dr. Femme Gaastra (1945-2026)
Op maandag 27 juli jl. overleed op 81-jarige leeftijd de Leidse emeritus hoogleraar Zeegeschiedenis Femme Gaastra.
Femme Gaastra’s wieg stond in Leeuwarden waar hij op 23 juli 1945 werd geboren. Hij bracht zijn jeugd door in Friesland en koos in 1965 voor een studie rechten te Leiden. Anderhalf jaar later echter verruilde Femme rechten voor geschiedenis, een studie waar hij zich meer thuis voelde.
Kort na zijn afstuderen in 1972 raakte hij in Leiden als onderzoeker betrokken bij het project Dutch-Asiatic Shipping, dat het scheepvaartverkeer van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) tussen Nederland en Azië in kaart moest brengen. Daarmee legde Femme de basis voor zijn ongeëvenaarde kennis van het VOC-archief. Vanaf de jaren 1970 resulteerde die kennis in uiteenlopende publicaties over de geschiedenis van de Compagnie die hem nationaal en internationaal tot dé VOC-specialist hebben gemaakt. Zo publiceerde hij samen met Jaap Bruijn en Ivo Schöffer de driedelige bronnenpublicatie Dutch-Asiatic Shipping, een toonaangevend werk dat tot op de dag van vandaag door studenten en wetenschappers wordt geraadpleegd.
Universitair onderwijs en bestuurlijke functies van maritiem-historische organisaties hielden hem lang af van de voltooiing van zijn proefschrift Bewind en beleid bij de VOC (1989), waarin hij aantoonde dat het compagniesbestuur rationeler handelde dan lang werd verondersteld. Als geen ander kon Femme zijn historische kennis verantwoord vertalen voor een breed lezerspubliek wat onder meer blijkt uit zijn talloze malen herdrukte en vertaalde Geschiedenis van de VOC.
Femme werd in brede kring gezien als ‘Mister VOC’, maar zijn maritiem-historische interesse en kennis reikten verder dan dat. Zijn eerste publicatie in 1972 ging over een zeeliedenstaking in 1911. En toen hij in 2003 Jaap Bruijn als hoogleraar zeegeschiedenis opvolgde, maakte Femme in zijn oratie over de parlementaire scheepvaartenquête uit 1874 duidelijk dat hij met studenten onderzoek wilde doen naar de transitie van zeil naar stoom in de late negentiende eeuw. Femme had als wetenschapper een relativerende kijk op zijn vak. Hij schonk, lang voordat de discussie over het koloniale verleden losbarstte, al aandacht aan de gewelddadige kanten van de VOC, maar hij had geen behoefte om het verleden te verwijten dat het niet op het heden leek. Op 11 juni 2010 nam hij afscheid van Leiden. In zijn afscheidsrede Scheepsvolk liet hij nog eenmaal zien hoe rijk het VOC-materiaal is voor het onderzoek naar de herkomst, het leven en carrièreperspectieven van opvarenden. Collega’s die zich nu met digitale technieken op dat terrein begeven, zijn schatplichtig aan het vele werk dat Femme heeft verricht.
Femme Gaastra was een bescheiden, beminnelijke docent, wetenschapper en collega, een man met wie het goed samenwerken was, een man die vooral oog had voor de studenten en promovendi die hij begeleidde. Zo zullen zij zich hem herinneren.
Henk den Heijer
Emeritus hoogleraar Zeegeschiedenis