Make it new! De nieuwe kunst van de moderne wereld (ca. 1880 - 1960)

Dr. Carmen van den Bergh, universitair docent Italiaanse Letterkunde, Universiteit Leiden
 
Het modernisme is een bijzonder boeiende periode waarin ingrijpende veranderingen plaatsvinden op technologisch, wetenschappelijk én maatschappelijk vlak. Nieuwe uitvindingen zoals elektrische verlichting, fotografie en film, de auto en de metro veranderen het dagelijkse leven en het stadsbeeld ingrijpend. Warenhuizen, reclame en massaconsumptie doen hun intrede en symboliseren een nieuwe consumptiemaatschappij, terwijl wolkenkrabbers en staalconstructies de moderne grootstad vormgeven. Ook nieuwe vormen van telecommunicatie en media zorgen voor een nooit eerder geziene verspreiding van informatie en beelden. Tegelijk brachten wetenschappelijke ontwikkelingen zoals de psychoanalyse, de frenologie, de uitvinding van de vibrator, anticonceptiemiddelen en andere medische innovaties een nieuw mensbeeld tot stand.

Al deze veranderingen versnellen het tempo van het leven drastisch en veranderen de manier waarop mensen tijd, ruimte en identiteit ervaren. Die ervaring van snelheid, fragmentatie en voortdurende verandering vormt de voedingsbodem voor het modernisme in de kunsten. Kunstenaars keren zich af van traditionele vormen en zoeken naar nieuwe manieren om de moderne werkelijkheid te verbeelden. Ezra Pound vatte dit ideaal samen in zijn beroemde oproep: “Make it new.” Ook de futuristen, een Italiaanse avant-gardebeweging uit het begin van de twintigste eeuw, braken radicaal met het verleden en experimenteerden met vorm, typografie en dynamiek, waarbij zij snelheid, technologie en moderne transport- en communicatiemiddelen verheerlijken.

Het modernisme is een verzamelnaam voor vernieuwende stromingen in de westerse kunst en cultuur, gekenmerkt door een breuk met traditie en een zoektocht naar originaliteit en essentie. Deze vernieuwingsdrang laat zich voelen in alle kunstdisciplines: van schilderkunst en literatuur tot architectuur, film en muziek.
In deze lezing staat de nieuwe kunst van de moderne wereld centraal.

Postmodernisme in de film. Hoe onze blik op de werkelijkheid verschuift (ca. 1960 – 2000)

Dr. Peter Verstraten, universitair docent filmwetenschap, Leiden University Centre for the Arts in Society, Universiteit Leiden

Het postmodernisme wordt vaak gezien als een breuk met het modernisme, maar staat er tegelijk ook in het verlengde van. Die spanning vormt het vertrekpunt van deze lezing over film.

Modernistische cinema is vaak te herkennen aan een uitgesproken, persoonlijke stijl: “particulier als een vingerafdruk”. Voor de modernistische kunstenaar geldt die stijlvastheid als een belangrijk kenmerk van auteurschap.

Postmodernistische films zouden daarentegen eclectisch van aard zijn en bestaan uit een ratjetoe van stijlen en vormen. Dat gaat vaak gepaard met het gebruik van stijlpastiches, wat volgens critici kan leiden tot een uitholling van historisch besef. Deze meer sombere kijk is invloedrijk geweest, maar riep ook veel discussie op. In deze lezing worden de voors en tegens daarvan naast elkaar gelegd.

Het verschil tussen modernisme en postmodernisme zit niet alleen in stijl, maar ook in de manier waarop zij de verhouding tot de werkelijkheid verbeelden. Waar het modernisme vooral wordt gekenmerkt door twijfel over kennis en identiteit – wat kan ik weten, wie ben ik? – staat in het postmodernisme eerder de vraag centraal in welke werkelijkheid, of zelfs in welke van de vele mogelijke werelden, we ons bevinden.

Zo wordt Blade Runner (Ridley Scott, 1982/1992) besproken in relatie tot Blow-up (Michelangelo Antonioni, 1966), met aandacht voor fotografie als medium dat een fragment van de werkelijkheid lijkt vast te leggen. Daarnaast komt Mulholland Drive (David Lynch, 2001) aan bod als een postmodernistische herwerking van Persona (Ingmar Bergman, 1966).

Deze films laten zien hoe filmstijlen samenhangen met verschillende manieren van kijken naar werkelijkheid.

Heen en weer tussen hoop en cynisme, (ca. 2000- nu)

Dr. Robin van den Akker, universitair hoofddocent, Erasmus School of Philosophy, Erasmus Universiteit Rotterdam

Sinds het begin van deze eeuw merken veel denkers en kunstenaars dat het postmodernisme niet meer alles verklaart wat er om ons heen gebeurt. Ironie en afstand zijn nog steeds aanwezig, maar lijken steeds vaker samen te gaan met een hernieuwd verlangen naar betrokkenheid en oprechtheid. Die spanning wordt beschreven met de term metamodernisme.

In deze lezing verkent cultuurfilosoof Robin van den Akker hoe deze verschuiving zichtbaar wordt in kunst en cultuur. Het metamoderne laat zich niet vastleggen als één stijl of stroming, maar als een manier van denken en kijken die voortdurend beweegt tussen tegenstellingen: tussen hoop en twijfel, ernst en relativering, engagement en afstand. Het gaat daarbij niet alleen om een gevoel, maar ook om een analytisch kader om hedendaagse cultuur te begrijpen.

Van den Akker plaatst deze ontwikkeling in de context van de jaren 2000 en bespreekt de daarmee samenhangende veranderingen in het denken over subject, tijd, ruimte en waarheid. Aan de hand van voorbeelden uit hedendaagse kunsten laat hij zien hoe metamodernisme is uitgegroeid tot de dominante culturele logica van hedendaagse westerse kapitalistische samenlevingen.
 

Van posthuman-isme naar post-humanisme (ca. 1980 – nu)

Drs. Jasmijn Leeuwenkamp, promovendus filosofie, Amsterdam School of Cultural Analysis, Universiteit van Amsterdam

‘We zijn nooit mens geweest’, schrijft Donna Haraway. Met die uitspraak raakt zij een kernidee van het posthumanisme: het besef dat het humanistische beeld van de mens - als autonoom, rationeel en centraal wezen - niet langer houdbaar is. Maar als we nooit volledig ‘mens’ zijn geweest, wat zijn we dan wel?

Het posthumanisme laat zien dat mensen altijd al onderdeel zijn geweest van grotere netwerken. We leven niet los van dieren, technologie en onze omgeving, maar zijn er onlosmakelijk mee verweven. Tegelijkertijd worden we vandaag de dag in een nieuwe zin posthuman. Onze lichamen en levens raken steeds sterker verbonden met technologie, chemie en data, terwijl ecologische systemen zichtbaar reageren op menselijk handelen. De gedachte dat wij als mensen los van de wereld staan en haar als het ware van buitenaf kunnen sturen, blijkt steeds moeilijker vol te houden.

Posthumanisme is daarmee zowel een diagnose van onze tijd als een uitnodiging om anders te denken over ethiek en politiek. Waar eerdere kritische stromingen vooral de mens en menselijke betekenisgeving centraal stelden, verschuift het posthumanisme de aandacht naar een niet-antropocentrisch perspectief. Niet de mens staat vanzelfsprekend centraal, maar de relaties en netwerken waaruit mensen, technologieën en ecosystemen voortkomen.

Dat heeft directe gevolgen voor hoe we verantwoordelijkheid begrijpen. Als ons handelen nooit op zichzelf staat, maar altijd ontstaat binnen ecologische en technologische verbanden die aan ons voorafgaan, schiet een ethiek die uitsluitend uitgaat van menselijke autonomie tekort. Toch grijpen we in tijden van crisis vaak terug op het idee van meer menselijke controle. Het posthumanisme laat zien waar die reflex tekortschiet - en welke andere vormen van verantwoordelijkheid dan in beeld komen.