Logo Universiteit Leiden.

nl en

Mythes over de middeleeuwen

Nieuwe inzichten uit de mediëvistiek

Aankomend jaar is het precies een eeuw geleden dat het boek ‘Herfsttij der Middeleeuwen’ van de Nederlandse historicus Johan Huizinga (1872-1945) verscheen. Op zeventigjarige leeftijd memoreert Huizinga hoe hij in 1907 tijdens een zondagswandeling langs het Damsterdiep in zijn geboortestad Groningen op de titel kwam. In die tijd was het gebruikelijk om de late middeleeuwen (13de tot 16de eeuw) te zien als de vooravond van een nieuw voorjaar van de westerse beschaving – de renaissance. West-Europa zou de donkere wintermaanden van de middeleeuwen achter zich laten om aan een nieuwe lente te beginnen. Plots zag Huizinga dat de late middeleeuwen niet de voorkiem dragen voor een nieuwe periode maar de bladval van de voorgaande.

Huizingakenner en curator bij de Leidse Universiteitsbibliotheek Anton van der Lem stelde de jubileumuitgave van Herfsttij der Middeleeuwen samen en schreef het nawoord: Honderd jaar Herfsttij. Tijdens de eerste lezing in deze middeleeuwenreeks zal hij ons vertellen over Huizinga’s monumentale werk en de hedendaagse betekenis van dit bijzondere boek.

Dr. G.A.C. (Anton) van der Lem, Huizinga-kenner, conservator oude drukken en bibliofiele uitgaven van de Universitaire Bibliotheken Leiden, Universiteit Leiden

Tijd en Plaats

19.30 - 21.00 uur
Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

Nationalistische groeperingen gebruiken maar wat graag de middeleeuwen. Dat is geen nieuw fenomeen, maar laat zich terugvoeren op de negentiende eeuw. In die tijd is er sprake van een omslag in het gangbare beeld van de middeleeuwen. Niet langer wordt er gesproken van een periode van chaos en barbarij, ingeklemd tussen de klassieke oudheid en de renaissance, maar van een arcadische tijd van koene ridders en zwijmelende jonkvrouwen. Verschillende historici zien de middeleeuwen als de geboortegrond van een authentieke en heroïsche volksaard. Zij wenden de middeleeuwen aan om de natiestaat van historische wortels te voorzien. In tegenstelling tot de moderne staat zou de middeleeuwse samenleving vrij zijn van vreemde smetten.

Tijdens haar lezing voelt universitair docent Claire Weeda de mythe van de middeleeuwse nationaliteit identiteit stevig aan de tand. Hoewel er in deze periode ideeën bestaan over de volksaard blijkt de gedachte aan generatie op generatie doorgegeven culturele tradities een moderne wensdroom te zijn.

Dr. Claire Weeda, universitair docent middeleeuwse geschiedenis aan het Instituut voor Geschiedenis van de Universiteit Leiden

Tijd en Plaats

19.30 - 21.00 uur
Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

De eerste grote overzeese expedities worden vaak in verband gebracht met namen als Christoffel Columbus, Ferdinand Magellaan of Abel Tasman. Deze ontdekkingsreizigers zouden het startsein hebben gegeven voor globale expansie en internationale handelsmissies. De middeleeuwen bieden een contrasterend beeld: een periode die zich juist kenmerkt door een naar binnen gerichte blik. Op een klein gedeelte na is de rest van het aardoppervlak terra incognita. Althans, op het eerste gezicht.

Hoewel de wereldkaart pas in de moderne tijd zijn definitieve vorm krijgt, wordt er in de middeleeuwen al lustig op los gereisd. Niet alleen binnen het Europese continent maar ook naar Azië, Afrika en zelfs Noord-Amerika. Deze expedities stonden in het teken van het openleggen van handelsroutes en het vergroten van politieke en religieuze macht van Westerse mogendheden. Maritiem historicus en volkenrechthistoricus Louis Sicking vertelt in zijn lezing hoe middeleeuws Europa betrokken raakt bij de rest van de wereld.

Prof.dr. Louis Sicking, universitair docent middeleeuwse geschiedenis aan het Instituut voor Geschiedenis, Universiteit Leiden, en bijzonder hoogleraar geschiedenis van het volkenrecht voor de Aemilius Papinianus Stichting aan de Vrije Universiteit Amsterdam

Tijd en Plaats

19.30 - 21.00 uur
Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

De middeleeuwse stad is niet bepaald het toonbeeld van reinheid. Iedereen kent nog wel de onderwijsprenten die vroeger aan de schoolmuren hingen. Hierop zag je hoe beddenpannen en kakdozen samen met etensresten en ander huisvuil direct uit het raam werden geleegd. Om nog maar te zwijgen over het afval van leerlooierijen, wolwasserijen, vismarkten en slachthuizen. En na een fikse regenbui veranderden de ongeplaveide straten in een grote ziekteverwekkende modderpoel. De afwezigheid van riolering, de buitengewoon povere sanitaire voorzieningen en de minimale lichamelijke hygiëne maakten van de middeleeuwse stad een uitstekende biotoop voor allerhande ongedierte met bijhorende ziekteverwekkers.

Maar strookt het beeld van de middeleeuwse stad als modderige zwijnenstal wel met de werkelijkheid? Of moeten we dit beeld naar de afvalbelt verwijzen? Deze vragen zal Roos van Oosten beantwoorden tijdens haar lezing. Haar onderzoek naar stedelijke hygiëne en de volksgezondheid in de middeleeuwen resulteerde in het boek De stad, het vuil en de beerput - De opkomst, verbreiding en neergang van de beerput in stedelijke context (2015).

Dr. Roos van Oosten, universitair docent middeleeuwse en urbane archeologie bij de Faculteit Archeologie, Universiteit Leiden

Tijd en Plaats

19.30 - 21.00 uur
Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

Staatsvorming in de hoge en late middeleeuwen blinkt ogenschijnlijk uit in eenvoud. De middeleeuwse staat is een leviathan waar heersers met ijzeren vuist regeren via een eenvoudige top-down structuur. Een dergelijke staat werd op grofweg twee manieren gevormd: door het zwaard of door een rijkelijk gevulde beurs (of een combinatie van beide). Een machthebber in wording was verwikkeld in een niet-aflatende machtsstrijd met zijn mededingers. Slaagde hij erin zijn tegenstanders te elimineren dan kon hij een kortstondig geweldsmonopolie vestigen.

Maar niets is minder waar. De middeleeuwen kennen een rijkdom aan staatsvormen, van kleine boerenrepublieken en stadsstaten, tot grote koninkrijken en keizerrijken. Ook de Bourgondische staat blijkt geen gecentraliseerde politieke macht maar een fascinerend mozaiek. Tijdens zijn lezing vertelt Robert Stein over de staatkundige totstandkoming van de Bourgondische unie aan de hand van zijn boek De Hertog en zijn Staten: De eenwording van de Bourgondische Nederlanden (2014).

Dr. Robert Stein, universitair hoofddocent aan het Instituut voor Geschiedenis, Universiteit Leiden

Tijd en Plaats

19.30 - 21.00 uur
Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

Deze website maakt gebruik van cookies. Meer informatie