Logo Universiteit Leiden.

nl en

Frankenstein, op weg naar een nieuwe mens

In samenwerking met Rijksmuseum Boerhaave organiseert Studium Generale een lezingenreeks naar aanleiding van de tentoonstelling ‘Frankenstein – op weg naar een nieuwe mens’. Tijdens deze reeks staat de invloed van dokter Frankenstein en zijn monster op de westerse cultuur, technologie en wetenschap centraal.

Inleiding

Op 10 april 1815 wordt de Indische eilandenarchipel getroffen door de grootste natuurramp sinds mensenheugenis. De mega-uitbarsting van de vulkaan Tambora, op het eiland Soembawa, stuwt aswolken opwaarts tot hoog in de stratosfeer en ontregelt zo de aardatmosfeer. Dankzij een deken van asdeeltjes die de aarde ommantelt, gaat het jaar 1816 de geschiedenisboeken in als ‘het jaar zonder zomer’. Tijdens deze sombere, zonloze zomer ziet de horrorklassieker Frankenstein het levenslicht. In 1816 verblijven Mary Wollstonecraft Shelley (neé Godwin) en haar echtgenoot Percy Bysshe Shelley samen met Lord Byron, Claire Clairmont en John Polidori in Villa Diodati aan de oevers van het Meer van Genève. Vanwege het asgrauwe weer doodt het gezelschap de tijd door elkaar voor te lezen uit Fantasmagoriana, tot Byron het idee krijgt om een schrijfwedstrijd te houden voor het beste griezelverhaal. Mary komt als winnares uit de competitie.

Later memoreert Mary Shelley hoe een lucide nachtmerrie haar writers block doorbreekt en haar op het idee brengt van een faustiaanse wetenschapper die poogt om een lijk leven in te blazen. In 1818 rolt Frankenstein, or, The Modern Prometheus anoniem van de pers in een oplage van slechts vijfhonderd boeken (pas vijf jaar later verschijnt haar naam op de herdruk). Maar al snel wint Mary’s horrornovelle aan populariteit. Via ontelbare herdrukken, toneelbewerkingen, verfilmingen, televisieseries en videospellen groeit haar griezelverhaal uit tot één van de beroemdste boeken uit de Romantiek en een moderne mythe. Tweehonderd jaar na het verschijnen van Mary Shelley’s meesterwerk geniet haar creatie nog altijd wereldfaam en is haar monster verworden tot een van de grootste iconen uit de horrorwereld.

Ook de thematiek uit Mary Shelley’s boek blijft tijdloos. Wijlen Stephen Hawking, de wereldberoemde astrofysicus, waarschuwde een aantal jaren voor zijn dood voor de opmars van kunstmatige intelligentie. ‘De geest is uit de fles’, vertelde hij in een interview, ‘we moeten ten aanzien van kunstmatige intelligentie voorwaarts bewegen, maar we moeten ons ook bewust zijn van de zeer reële gevaren.’ Zo vreesde Hawking dat wij met het creëren van zelf-replicerende intelligente schepsels iets voortbrengen wat zijn eigen schepper zal overmeesteren. Niet omdat deze artificiële levensvormen kwaadaardig zijn maar omdat hun doelen niet stroken met de onze. Meermaals waarschuwde Hawkings voor een dystopisch toekomstscenario dat sterk geïnspireerd lijkt door Shelley’s novelle.

Niet alleen de opkomst van kunstmatige intelligentie boezemt mensen angst in. Een ander voorbeeld van een Frankenscience is de genetische modificatie van landbouwgewassen. Inmiddels heten de vruchten van deze gentech-planten zelfs gekscherend Frankenfoods. Maar denk ook aan kerncentrales, oorlogsdrones, designerbaby’s en stamcelonderzoek. De protesten tegen deze innovaties gaan vaak gepaard met angst voor de onvoorspelbare, oncontroleerbare en mogelijk onomkeerbare risico’s die kleven aan technologische vooruitgang. Steeds vaker klinkt de oproep om menselijke beheersingsdrang aan banden te leggen voordat technologie de mensheid ten gronde richt. Tegelijkertijd rijst de vraag in hoeverre we paal en perk kunnen stellen aan moderne ontwikkelingen in de technologie.

It’s Alive! De creatie van de eerste synthetische cel

In de introductie van Mary Shelley’s Frankenstein memoreert zij de lange nachtelijke gesprekken met Lord Byron en Percy Shelley over de aard van het leven. Daarbij bespreken zij ook de experimenten van Dr. Darwin (niet de beroemde Britse bioloog, maar diens grootvader Erasmus Darwin). Met gepaste scepsis beschrijft Mary Shelley hoe een stukje vermicelli, dat Darwin in een glazen koker bewaart, plotsklaps begon te krioelen. Hoewel het onwaarschijnlijk is dat het pastasliertje daadwerkelijk tot leven komt, roept Darwins observatie voor Shelley wel een belangrijke vraag op. Kan de mens uit levenloze natuur leven scheppen? Vandaag de dag lijkt fictie langzaam maar zeker feit te worden. De kans is groot dat in de komende decennia de eerste synthetische cel het levenslicht ziet. Tenminste, als het aan Wilhelm Huck, hoogleraar aan de Radboud Universiteit, ligt. In zijn lezing zal hij vertellen hoe hij zich als een moderne dokter Frankenstein buigt over de creatie van de eerste levende kunstmatige cel.

Spreker: Prof.dr. Wilhelm. T. S. Huck, hoogleraar fysische organische chemie, Radboud Universiteit Nijmegen

NA DE PAUZE

Frankenstein, op weg naar een nieuwe mens

Op 17 maart opende de tentoonstelling ‘Frankenstein, op weg naar een nieuwe mens’, vormgegeven door conservator Bart Grob. Deze expositie memoreert niet alleen de tweehonderdste verjaardag van Mary Shelley’s meesterwerk maar laat ook zien hoe het boek nog steeds mensen tot nadenken stemt. Hoe ver kunnen en moeten wij gaan om ons lichaam aan te passen om medische of esthetische redenen? Welke mogelijkheden bieden nieuwe ontwikkelingen op het gebied van robotica en biotechnologie? Neem bijvoorbeeld robotische insecten. Uitgerust met een chip kunnen deze kunstmatige onderkruipsel op afstand worden bestuurd. Deze technologie staan nog in de kinderenschoenen maar de toekomstige toepassingen zijn legio. Tijdens zijn lezing neemt Bart Grob ons mee langs de hoogtepunten uit de Frankensteintentoonstelling.

Spreker: Bart Grob, conservator Rijksmuseum Boerhaave

Tijd en Plaats

Lezingen op woensdagavond 12 september
18.00 inloop
18.30 - 20.30 uur
Rijksmuseum Boerhaave
Lange St. Agnietenstraat 10
2312 WC Leiden

Iedereen welkom!
Gratis entree.
Geen aanmelding nodig.

Frankenscience? De mensmachine

Naast angst voor de duistere kant van de wetenschap, kan Mary Shelley’s verhaal ook worden gelezen als een bespiegeling op de filosofie en de menselijke natuur. De klassieke filosofische denkbeelden van Agrippa, Albert Magnus en Paracelsus over het leven hebben hun beste tijd gehad. De natuurwetenschappen laten zien dat leven geen magische vonk of mystieke vitale kracht is. William Harvey ontrafelde de werking van het hart en de bloedsomloop, en Luigi Galvani ontdekte dat beweging wordt veroorzaakt door elektrische signalen. De mechanisering van het wereldbeeld heeft ook de grens tussen mens en machine steeds verder doen vervagen. Met technologieën zoals pacemakers, breinimplantaten en protheses rijst de vraag waar de grens van de mens ligt. Met techniekfilosoof Peter-Paul Verbeek, hoogleraar aan de Universiteit Twente, verkennen wij deze vraag.

Spreker: Prof.dr.ir. Peter-Paul Verbeek, hoogleraar filosofie van de technologie, Universiteit Twente

NA DE PAUZE

Brein-Computer Interfaces – ethische dilemma’s van de neurotechnologie

De neurowetenschap bevindt zich de laatste decennia in een stroomversnelling. Sommige breinwetenschappers beweren zelfs dat wij aan de vooravond staan van een zogeheten neurorevolutie. Nieuwe ontwikkelingen op het gebied van neurotechnologie roepen ook de vraag op wat het betekent om mens te zijn. De samenkomst van technologie en hersenen biedt naast hoopvolle ontwikkelingen ook nieuwe ethische dilemma’s. Neem bijvoorbeeld ontwikkelingen op het gebied van koppelingen tussen brein en computer. Als een computer mijn hersenactiviteit omzet in een handeling, wie is dan verantwoordelijk voor de gevolgen van mijn gedrag? Tijdens het tweede deel van de avond vertelt Femke Nijboer, docent aan de Universiteit Leiden, meer over de ontwikkeling en gebruik van neurotechnologieën en de mogelijke morele implicaties.

Spreker: Dr. Femke Nijboer, universitair docent gezondheids, medische en neuropsychologie aan de Universiteit Leiden

Tijd en Plaats

Lezingen op woensdagavond 26 september
18.00 inloop
18.30 - 20.30 uur
Rijksmuseum Boerhaave
Lange St. Agnietenstraat 10
2312 WC Leiden

Iedereen welkom!
Gratis entree.
Geen aanmelding nodig.

De klassieke en moderne Prometheus

Mary Shelley maakt er geen geheim van dat haar verhaal zijn wortels heeft in de Griekse mythologie. De volledige titel van de griezelklassieker luidt Frankenstein, or, The Modern Prometheus. Dokter Frankenstein treedt in de voetsporen van de titaan die uit klei het mensenras vervaardigt en het vuur van de goden steelt om aan zijn nieuwe creatie te schenken. Maar zijn daden blijven niet onbestraft. Zeus ketent Prometheus vast op een berg in de Kaukasus, waar dagelijks zijn lever wordt uitgepikt door een adelaar, om daarna weer aan te groeien. Lerares, raadslid en classica Susannah Herman zal met ons de klassieke wortels van de moderne Frankensteinmythe verkennen.

Spreker: Susannah Herman, docent Grieks en Latijn in Voorburg, vicefractievoorzitter D66 voor de gemeente Leiden

NA DE PAUZE

Frankenstein. Icoon van de tegencultuur

De eerste recensies van Mary Shelly’s Frankenstein zijn weinig lovend. John Crocker van de Quarterly Review schrijft: ‘Dit werk presenteert een weefsel van vreselijke en walgelijke absurditeit’. Toch wint Shelley’s boek al snel aan populariteit. Vooral als het in 1823 wordt bewerkt tot toneelstuk. In 1910 verschijnen dokter Frankenstein en zijn monster voor het eerst op het doek, in een schokkerig zwartwit filmpje zonder geluid. Maar de beroemdste verfilming verschijnt in 1931. Daarna verschijnen er talloze theater-, film-, muziek- en televisiebewerkingen die de nodige sporen achtergelaten op Shelley’s verhaal. Niet alleen het beeld van het monster is veranderd, maar ook de naam van de schepper en zijn creatie vallen tegenwoordig veelal samen. Tijdens het tweede deel van deze avond zal Evert-Jan van Leeuwen, docent aan de Universiteit Leiden, vertellen hoe een onbekend boek uitgroeide tot een iconisch horrorverhaal dat vooral ook door de naoorlogse tegencultuur werd omarmd.

Spreker: Dr. Evert-Jan van Leeuwen, universitair docent Engelse Taal en Cultuur, Universiteit Leiden

Tijd en Plaats

Lezingen op woensdagavond 10 oktober
18.00 inloop
18.30 - 20.30 uur
Rijksmuseum Boerhaave
Lange St. Agnietenstraat 10
2312 WC Leiden

Iedereen welkom!
Gratis entree.
Geen aanmelding nodig.

Met een korte inleiding door Norbert Peeters MA
Mary Shelley’s beschrijving van Frankensteins kunstmens klinkt ons vandaag de dag vreemd in de oren. Als wij het monster voor de geest halen, zien wij een groot vierkant hoofd met een duidelijk litteken, geprononceerde wenkbrauwen en twee metalen bouten in z’n nek. Dit verschilt aanzienlijk van Shelley’s beschrijving. Zij spreekt van een mooi schepsel met priemende gele ogen, een parelwit recht gebit en lang glanzend zwart haar. Het iconische beeld van het monster danken wij aan Boris Karloff. Deze acteur vertolkte de rol van het monster in een filmadaptatie uit 1931.

Tijd en Plaats

Filmvertoning op woensdagavond 17 oktober
17 oktober
21.00 uur
Het Kijkhuis
Vrouwenkerksteeg 10
2312 WS Leiden

Kaartjes kunt u kopen bij het Kijkhuis
Kosten
€ 9 per kaartje
Kosten Cineville
€ 0 per kaartje

Deze website maakt gebruik van cookies. Meer informatie