Logo Universiteit Leiden.

nl en

Heuvels van het paradijs

Een geschiedenis van macht en onmacht

Door de eeuwen heen hebben mannelijke vertellers, kunstenaars en geleerden hun licht laten schijnen op lichaamsdelen die ze niet hadden: borsten, baarmoeders en vulva’s. Ook de populaire cultuur is er altijd dol op geweest, terwijl vrouwelijk commentaar op eigen lijf tot voor kort opvallend zeldzaam was.
De vrouwelijke sekse heeft, naast menselijk leven en seksuele lust, angsten gebaard: angst voor de magie van tepels, maagdenvlies en menstruatiebloed. Angst voor duistere gangen vol schrikbarende begeerte, waarin het meest kwetsbare mannelijke deel heldhaftig zijn weg moest zoeken. Bij wijze van geruststelling heeft de mythologie mannelijke scheppers bedacht en is vrouwen de toegang tot openbare functies ontzegd vanwege hun ‘afwijkende’ anatomie.
Wie zich in deze erfenis van macht en onmacht verdiept, raakt bevangen door medelijden met de mensheid. Dit onthullende (en soms hilarische) werelderfgoed biedt niet alleen helder inzicht in de wereld van vóór #metoo, maar ook in de manier waarop we, bewust of onbewust, vandaag nog vaak met elkaar omgaan.

In deze serie behandelt Mineke Schipper de belangrijkste verhaal- en beeldthema's uit dit nieuwste boek (Uitgeverij Prometheus 2018). Per avond wordt na de pauze in een vervolglezing ingegaan op uiteenlopende culturele, artistieke en religieuze woord- en beeldtradities die onze visie op het vrouwenlichaam hebben beïnvloed.

Mineke Schipper, schrijver van non-fictie en fictie, is Leids emeritus-hoogleraar interculturele literatuurwetenschap. Voor Trouw nooit een vrouw met grote voeten kreeg zij de Eurekaprijs. Haar vorige boek, Bloot of bedekt. Van niets om het lijf naar strak in het pak (2015), is inmiddels in Arabische en Engelse vertaling verschenen. 

Scheppers met en zonder baarmoeder

Universele mannelijke dominantie kan geen toeval zijn, constateert Harari in zijn bestseller Sapiens, maar waar deze hiërarchie vandaan komt, kan hij niet verklaren. Hij heeft geen oog voor het heldere licht dat mythen op sekseongelijkheid laten schijnen. In veel culturen zijn essentiële taken van levenscheppende godinnen aanwijsbaar overgenomen door levenscheppende goden. Een vergelijkend perspectief onthult hoe op grond van anatomische verschillen een hiërarchische orde is gevestigd die de ene sekse boven de andere verhief.

NA DE PAUZE

Conchita Wurst: Het archief van de vrouw met de baard

In 2014 won de Oostenrijker Tom Neuwirth, alias Conchita Wurst, het Eurovisiesongfestival met het nummer Rise Like A Phoenix. Conchita zou in Europa bekend komen te staan als ‘de vrouw met de baard’. Uit de reacties op haar optreden bleek wel dat een dergelijke vorm van genderbending veel emoties oproept. Terwijl in landen als Zweden, Engeland en Nederland LHBT-organisaties de kans aangrepen om via Conchita de situatie van transgender personen op de agenda te zetten, reageerden kerkelijke leiders in Oost-Europa afwijzend. Conchita zou zelfs de oorzaak zijn van overstromingen die Servië eerder dat jaar hadden getroffen. Conchita vormt deze avond de aanleiding voor een zoektocht naar het archief van de vrouw met de baard. Wat vertellen ambigue baarden uit de literatuur, populaire cultuur en religie ons over de vaak bevochten maar altijd weer verschuivende scheidslijn tussen het mannelijke en het vrouwelijke?

Spreker: Dr. Mariecke van den Berg, postdoctoraal onderzoeker, Departement Filosofie en Religiewetenschap, Universteit Utrecht

Tijd en Plaats

Lezingen op dinsdagavond 9 oktober
19.30 - 22.00 uur
Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

Iedereen welkom!
Gratis entree.
Geen aanmelding nodig.

Door Ailura - Eigen werk, CC BY-SA 3.0 at, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=31749313

De oerpoort van het leven

Vulva’s blijken machtig en angstaanjagend. In mythen over de mannelijke ‘roof van het vrouwengeheim’ wordt uitgelegd dat vrouwen ooit ‘de baas’ waren. De roof refereert aan een onrechtvaardige onbalans: vrouwen hadden ‘alles’, niet alleen een vagina en een baarmoeder (die dochters en zonen voortbracht), maar ook een clitoris of ‘kleine penis’. Is wereldwijd vrouwvijandig geweld het gevolg van jaloezie? Hoe dan ook, de ‘remmende voorsprong’ van vrouwen liep uit op langdurige opsluiting in barende achterstand.

NA DE PAUZE

Vrouwelijkheid en seks

Vrouwen hebben van oudsher een ambivalente relatie met seks en seksueel plezier. Vrouwen werden gezien als ‘ovens van lust’, gevaarlijke verleidsters die mannen afleidden van hun maatschappelijke taken, of als frigide wezens die seksueel moesten worden ontsloten door een man. Ook in onze tijd zijn vrouwen eerder verschaffers dan ontvangers van genot. De vrouw dient verleidelijk te zijn, maar niet te veel, en te genieten, maar niet te veel. Deze ambivalentie wordt weerspiegeld in de geschiedenis van de vrouwelijke genitale anatomie, waarin de clitoris onjuist werd beschreven, of helemaal geen rol speelde.

Spreker: Prof.dr. Ellen Laan, Hoogleraar Biopsychosociale determinanten van seksuele gezondheid, hoofd afdeling Seksuologie en Psychosomatische Gynaecologie, Amsterdam UMC

Tijd en Plaats

Lezingen op dinsdagavond 16 oktober
19.30 - 22.00 uur
Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

Iedereen welkom!
Gratis entree.
Geen aanmelding nodig.

Over borsten gesproken

Goddelijke en menselijke vrouwenborsten voeden en erotiseren. Een kunsthistorisch westers voorbeeld van oplopende spanning tussen beide functies is zichtbaar in de borsten van de Maagd Maria met haar kind Jezus. In het mannelijk perspectief op vrouwenborsten is een opmerkelijke betekenisverschuiving van religieus naar seculier waarneembaar op beelden en schilderijen. De voedende functie legt het gaandeweg steeds meer af tegen de erotische, om te beginnen in Europa, maar geleidelijk ook elders dankzij globalisering.

NA DE PAUZE

Gender in de hedendaagse kunst

Zeggenschap over het eigen (vrouwelijk) lichaam en hoe deze wordt gerepresenteerd in kunst en media is van meet af aan een belangrijk thema in de feministische kunstbeweging. Kritiek op de seksistische en racistische verbeelding gaat samen met het ontwikkelen van alternatieve, meer ‘empowering’ beelden. Hoe zien die beelden eruit? Mathilde ter Heijne haalt in haar oeuvre matriarchale samenlevingen over het voetlicht. Melanie Bonajo laat bewoners van alternatieve gemeenschappen aan het woord die proberen de verstoorde relatie met het lichaam, de medemens en de natuur te herstellen door ‘anders te leven’. Chitra Ganesh eigent zich motieven en verhalen toe uit een rijk areaal van Hindoeïsme, Griekse mythologie, volkssprookjes tot aan popsongs om een alternatieve beeldtaal over seksualiteit en vrouwelijkheid te construeren: haar vrouwelijke protagonisten beschikken over een duizelingwekkend aantal identiteiten om hun macht uit te oefenen. In Yael Bartana’s performatieve project ‘What if women ruled the world’ zoeken uitsluitend vrouwelijke deelnemers naar oplossingen voor urgente wereldproblemen. Dit zijn slechts enkele voorbeelden van kunstenaressen die jongleren met geschiedenissen en hedendaagse praktijken en in hun oeuvre een alternatieve visie op de huidige en op de toekomstige ‘gendered’ samenleving ontvouwen

Spreker: Drs. Mirjam Westen, conservator hedendaagse kunst in Museum Arnhem. De afgelopen jaren organiseerde zij in Arnhem grote internationale thematentoonstellingen, zoals rebelle. Art & feminism 1969-2009 (2009) en Female Power over matriarchaat, spiritualiteit, utopie in de kunst (2013)

Tijd en Plaats

Lezingen op dinsdagavond 23 oktober
19.30 - 22.00 uur
Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

Iedereen welkom!
Gratis entree.
Geen aanmelding nodig.

De openbare ruimte en de media

Mannen en vrouwen hebben elkaar altijd nodig gehad, maar waarom kregen mannen meer macht dan vrouwen? Antwoorden op die vraag hadden alles te maken met anatomie. Traditionele denkbeelden over macht en onmacht galmen na in kleinerende boodschappen die vrouwen tot willoos heuvellandschap reduceren in reclame en porno. Het goede nieuws is dat perspectieven veranderen (#metoo is een voorbeeld), maar om te weten waar we heen willen, moeten we eerst weten waar we vandaan gekomen zijn.

NA DE PAUZE

De representatie van lichamen van zwarte vrouwen in de media

Enerzijds kennen we ook vandaag de dag nog cultuuruitingen waarin zwarte vrouwenlichamen op stuitende wijze worden geërotiseerd en geëtaleerd. Denk bijvoorbeeld aan de beruchte Dove Body Wash-reclame op Facebook (2017) waar een zwarte vrouw haar shirt uittrekt en op magische wijze blijkt te zijn ‘witgewassen’. Anderzijds levert een wereldster als Beyoncé met videoalbums als Lemonade (2016) en het recent verschenen Everything Is Love, waarvoor het Parijse Louvre werd afgehuurd, een krachtige repliek op de westerse patriarchale cultuur die zwarte mensen, en in het bijzonder zwarte vrouwen, door de eeuwen heen tot object van koloniale seksuele fantasieën heeft gereduceerd.  Doorbreekt Beyoncé hier op radicale wijze een traditie van blanke mannelijke superioriteit? Of blijft haar boodschap van empowerment ondanks haar kritiek schatplichtig aan diezelfde traditie? Dat is de vraag die Madeleine Kasten in haar betoog aan de orde wil stellen.

Spreker: Dr. Madeleine Kasten, Universitair Docent, Leiden University Centre for the Arts in Society (LUCAS), Universiteit Leiden

Tijd en Plaats

Lezingen op dinsdagavond 30 oktober
19.30 - 22.00 uur
Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

Iedereen welkom!
Gratis entree.
Geen aanmelding nodig.

Deze website maakt gebruik van cookies. Meer informatie