Logo Universiteit Leiden.

nl en

Marcel Proust

Op zoek naar de verloren tijd

Najaar 2022 is het precies honderd jaar geleden dat Proust overleed. Maar zijn werk is springlevend, getuige de vele hommages die er in Frankrijk en wereldwijd in dit jubileumjaar aan zijn werk worden gebracht: een berg publicaties, congressen, tentoonstellingen, theatervoorstellingen en een nieuw deel in Stéphane Heuets onvolprezen stripversie van Op zoek naar de verloren tijd. Hoog tijd dus om Proust te lezen of te herlezen.

Op zoek naar de verloren tijd, het levenswerk van Marcel Proust, is een monument in de wereldliteratuur, vergelijkbaar met Ulysses van James Joyce en Der Zauberberg van Thomas Mann. In zijn romancyclus schetst Proust de ontwikkeling van een jonge man die de maatschappelijke ladder leert beklimmen en ingewijd wordt in alle aspecten van liefde en kunst. Aan de hand van onvergetelijke personages legt hij de mechanismen bloot die in het maatschappelijk en in het innerlijk leven een rol spelen. Daarnaast is de roman terecht beroemd vanwege de diepgravende reflecties over liefde en jaloezie, homoseksualiteit en perversie, over de werking van het geheugen, de slaap en de droom, over de rol van kunst en over de tijd.

Is Proust nog nieuw voor u of bent u reeds liefhebber, in beide gevallen zal deze SG-reeks u genoeg te bieden hebben. We beginnen met een ruim opgezette inleiding tot leven en werk, waarna elke spreker zich zal toeleggen op een ander kernthema van de romancyclus. De kindertijd, liefde en jaloezie, ziekte en dood, schilderkunst en muziek: het zijn allemaal ervaringen die bepalend zijn voor de vorming van de hoofdpersoon als mens en kunstenaar.

In deze SG-reeks ontmoet u specialisten die sinds jaar en dag hun enthousiasme voor Proust uitdragen via hun onderzoek maar ook via de Nederlandse Proust Vereniging. Ter gelegenheid van dit jubileum Proustjaar organiseren zij op 19 november een dag gewijd aan “Proust en de muziek”. Op het programma staan onder andere een lezing door musicoloog Leo Samama over Franse muziek uit de Belle Epoque (met muziekfragmenten) en een recital door pianiste Nathalia Milstein en violiste Maria Milstein met een aantal stukken van door Proust bewonderde componisten.

Voor het volgen van de SG-reeks is het niet nodig reeds Proust gelezen te hebben. Er zullen per avond één of twee passages uit het werk ter hand worden gesteld.

Ook kunt u zich alvast een beeld van de roman vormen via de podcastaflevering over Marcel Proust die in september bij Radio Horzelnest, de podcast van Studium Generale, zal worden gepubliceerd. Te gast in deze aflevering is dr. Annelies Schulte Nordholt. De podcast is te vinden op alle grote audioplatforms en de website van Studium Generale. Veel luisterplezier!

Links naar de livestreams

6 oktober Van de Recherche naar Een liefde van Swann
13 oktober Proust, Vinteuil en Wagner
20 oktober Proust en de kindertijd
27 oktober Prousts relatie met de medische wereld in de Belle Époque – het dossier Cottard
3 november Het bijbelverhaal Esther in de Recherche
10 November Proust and Painting (EN)

Datum, tijd, plaats en aanmelden

Donderdagen
6, 13, 20, 27 oktober, 3, 10 november 
19.30-21.00 
Lipsiusgebouw zaal 028
Cleveringaplaats 1
Leiden

Aanmelden is niet verplicht, maar wordt wel gewaardeerd. De aanmeldformulieren vindt u hieronder:

  • 6 oktober Van de Recherche naar Een liefde van Swann
  • 13 oktober Proust, Vinteuil en Wagner
  • 20 oktober Proust en de kindertijd
  • 27 oktober Prousts relatie met de medische wereld in de Belle Époque – het dossier Cottard
  • 3 november Het bijbelverhaal Esther in de Recherche
  • 10 November Proust and Painting (EN)

Dr. Annelies Schulte Nordholt, universitair docent Moderne Franse Letterkunde, Universiteit Leiden

“Te denken dat ik jaren van mijn leven heb vergooid, dat ik dood had willen gaan, dat ik mijn grootste liefde heb gevoeld voor een vrouw die mij niet aanstond, die mijn genre niet was!”
Uit: Op zoek naar de verloren tijd 1: De kant van Swann

Om te beginnen zal Annelies Schulte Nordholt met ons allen het terrein een beetje ontginnen: hoe ontstond Op zoek naar de verloren tijd? En hoe groeide de romancyclus langzamerhand uit tot de huidige omvang? Ook zal zij stilstaan bij het eigenaardige literaire genre van Op zoek naar de verloren tijd: lang werd het aangezien voor een autobiografie of mémoires terwijl Proust het toch echt als roman bedoeld heeft. Maar soms krijg je het gevoel dat je filosofisch of psychologisch essay aan het lezen bent. Gaat het hier inderdaad om een literaire Bildungsroman? Maar de roman van Proust is toch ook een grandioze schildering van de Parijse samenleving van die tijd? Tijdens de tweede helft van de avond neemt Annelies Schulte Nordholt ons mee in Prousts mooiste liefdesverhaal, Een liefde van Swann, om een vinger te krijgen achter de wetten van de liefde bij Proust. Over liefde, verleiding en jaloezie, die in de roman onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. En over bedwelmende orchideeën en een fresco van Botticelli, die samen de liefde inluiden… (Een liefde van Swann is hoofdstuk twee van De kant van Swann en kan los van de rest van de roman gelezen worden).

Dr. Sabine van Wesemael, universitair docent Franse en Europese literatuur, Universiteit van Amsterdam & drs. Joep van Brederode, musicoloog en altviolist

“En zoals men dan een fotografie bekijkt om de gelijkenis mee te kunnen preciseren, zette ik boven de Sonate van Vinteuil op de lessenaar de partituur van Tristan, waarvan juist die middag fragmenten werden uitgevoerd op het Concert Lamoureux. Ik had bij mijn bewondering voor de meester van Bayreuth geen enkele gewetensknaging zoals die van mensen wie, met Nietzsche, de plicht gebiedt dat zij in de kunst zowel als in het leven de schoonheid schuwen die hen lokt, die zich onttrekken aan Tristan zoals zij Parsifal verwerpen en uit spiritueel ascetisme, van versterving tot versterving, langs een allerbloedigste kruisweg zover komen dat zij zich tot de zuivere kennis en volmaakte aanbidding verheffen van de Postillon du Longjumeau.

Uit: Op zoek naar de verloren tijd 5: De Gevangene

In zijn Op zoek naar de verloren tijd voert Proust een aantal fictieve kunstenaars ten tonele, hetgeen hem in staat stelt om zijn eigen poëtica tot uitdrukking te brengen. De fictieve componist Vinteuil is een van hen. Zijn sonate en septet spelen ook een belangrijke rol in het mondaine leven dat zo uitvoerig wordt beschreven in de roman. Sabine van Wesemael en Joep van Brederode bespreken wat deze fictieve composities typeert, en welke componisten Proust in gedachten heeft gehad toen hij de sonate en het septet in zijn roman beschreef. In het citaat brengt de Verteller de composities van Vinteuil bijvoorbeeld al in verband met de opera’s van Wagner, een van Prousts favoriete componisten. De sprekers zullen daarom ook dieper ingaan op de betekenis van Wagner voor Prousts roman als geheel.

Dr. Sjef Houppermans, emeritus universitair hoofddocent Franse en Franstalige literatuur vanaf de 17e eeuw tot het heden, Universiteit Leiden

“Soms als ik aan het lezen was, werd ik ’s middags al verrast door de dochter van de tuinman die als een gek de straat afrende en in haar haast een sinasappelboompje omverliep, zich een vinger openhaalde en een tand kwijtraakte, terwijl ze uitriep “Daar komen ze daar komen ze” zodat Françoise en ikzelf toe zouden snellen om niets van het schouwspel te missen. Het was namelijk een van die dagen waarop de soldaten door de straten van Combray trokken tijdens hun oefenmars.”
Uit: Op zoek naar de verloren tijd 1: De kant van Swann

Uitgaande van dit fragment over de dochter van de tuinman zal Sjef Houppermans de rol en de plaats van het kind in Op zoek naar de verloren tijd nader beschouwen. Het kind laat een ander ritme doorklinken in de tekst, een elan dat weldadig afwijkt van orde en gewoontes. Hoewel ‘Marcel’ (om de hoofdpersoon maar even zo te noemen) naar voren komt als een brave jongen, die vooral van lezen houdt, vertoont hij toch ook bij meer dan een gelegenheid gedrag dat lijkt op dat van de ‘woeste’ tuinmansdochter (wiens vader volgens Marcels grootmoeder te strenge opvoedregels hanteert). Bijvoorbeeld als hij in een opwelling van woede zijn paraplu stukslaat, of als hij gaat zingen als een haantje. Men kan zich afvragen welke deur zo op een kier komt te staan, inferno of paradiso? In zijn lezing zal Sjef Houppermans laten zien hoe ook de verdere zoektocht van Prousts roman over deze vraag gaat.

Marcel en zijn broer Robert

Dr. Nell de Hullu-Van Doeselaar

“Geloven in de medische wetenschap zou een enorme dwaling zijn, maar er niet in geloven is wellicht nog erger, want uit die opeenstapeling van missers komen mettertijd enkele waarheden tot stand.”
Uit: Op zoek naar de verloren tijd 3: De kant van Guermantes

Proust had een haat-liefdeverhouding met de medische wereld. In een brief aan Anna de Noailles (1905) zegt Proust dat hij een boek gaat schrijven over artsen. Geen vreemd voornemen als je de zoon bent van een beroemde Professor in de Hygiëne aan de medische faculteit van de Sorbonne. De bekendste arts in Prousts roman is Dr. Cottard. Drie episodes geven inzicht in de ontwikkeling van dit personage, zowel wat betreft zijn medische carrière als zijn sociale persoonlijkheid. Twee belangrijke modellen waren Dr. Eugène Doyen, een bekwame, maar beruchte chirurg uit de Belle Époque en de gynaecoloog en flamboyante levenskunstenaar Dr. Samuel Pozzi. Na deze meer algemene inleiding bespreekt Nell de Hullu de episode over de ziekte en de dood van de grootmoeder in De kant van Guermantes; een episode die van grote invloed is op de verdere ontwikkeling van de Verteller.

Dr. Manet van Montfrans, emeritus universitair docent Europese en Franse Letter- en Cultuurkunde, Universiteit van Amsterdam

“En terwijl Maman dacht aan Racine’s Esther, haar lievelingsstuk, maakten de mooie lijnen van haar Joodse gezicht, waaruit zowel christelijke mildheid als jansenistische moed sprak, dat zijzelf Esther werd.”
Uit: een bewaard gebleven kladversie voor de Recherche. Proust, Cahier 2 BN, FR, 16642 f 6 r°.

Proust refereert in verschillende delen van zijn roman – De kant van Swann, In de schaduw van meisjes in bloeiSodom en Gomorra, De gevangene - aan het bijbelverhaal Esther. In haar lezing zal Manet van Montfrans ingaan op de verschillende picturale en literaire bronnen waaruit Proust voor zijn (fragmentarische) weergave van dit verhaal heeft geput, en de mogelijke interpretaties belichten van de passages waarin het een rol speelt. Verder laat zij zien hoe Proust via deze omweg het vraagstuk van zijn Joodse afkomst benadert.

Lingyun Lai MA, PhD candidate in Modernist literature (concentrated on Marcel Proust), cross-media- and cognitive narratology, Leiden University

“Thanks to art, instead of seeing one world only, our own, we see that world multiply itself and we have at our disposal as many worlds as there are original artists, worlds more different one from the other than those which revolve in infinite space, worlds which, centuries after the extinction of the fire from which their light first emanated, whether it is called Rembrandt or Vermeer, send us still each one its special radiance.”
From: In Search of Lost Time, volume 7, Time Regained


Marcel Proust enjoys using art objects to tell stories. In In Search of Time Lost, references to classical paintings can be encountered everywhere. From the renowned examples like Botticelli's Primavera and Rembrandt's De Nachtwacht to lesser-known works like Vittore Carpaccio's Apotheosis of St. Ursula: over one-hundred painters or works are mentioned. A part of Lingyun Lai’s PhD research on Proust is focused on how paintings stimulate Proust’s protagonist’s imagination in his cognitive development. In this lecture, he will shed light on how Proust’s narrator cleverly uses the famous paintings as vehicles to articulate “things inaccessible to language,” as well as on how the narrator uses images and events that are hidden in the paintings to enrich his storytelling.

Deze website maakt gebruik van cookies.