Logo Universiteit Leiden.

nl en

Twee steden, één geschiedenis

In deze reeks vertelt en verbeeldt dr. Patrick Gouw, historicus en vakreferent Universitaire Biblioteken Leiden, het verhaal van een fundamentele periode in de geschiedenis van Zuidoost-Europa, tegen de achtergrond van opkomend nationalisme, de Eerste Wereldoorlog, staats- en identiteitsvorming en grootschalige (gedwongen) migratie. Thessaloniki en Smyrna, steden met een eeuwenoud gedeeld verleden, bevonden zich letterlijk in het hart van deze uitzonderlijke gebeurtenissen waarvan de gevolgen zich nog altijd laten voelen.

Thessaloniki & Smyrna (1897-1923)

Rond 1900 behoorden Thessaloniki en Smyrna tot de meest welvarende en kosmopolitische havensteden in het Ottomaanse Rijk. Nauwelijks twintig jaar later was van hun gemengde bevolkingssamenstelling (moslims, Grieken, Armeniërs, joden) echter weinig tot niets meer over en maakten ze deel uit van de etnisch homogene moderne natiestaten Griekenland en Turkije. Bovendien waren hun beide historische centra grotendeels door brand in de as gelegd (in 1917 en 1922 respectievelijk) en hun multiculturele verleden daarmee letterlijk uitgevaagd.

De lezingen zijn in het Nederlands. Na de pauze is er een Engelstalige introductie bij de documentaires (allen met Engelse ondertiteling).

De Balkan-oorlogen (1912-1913) zagen de definitieve ontmanteling van Ottomaans Europa.  Tegelijkertijd betekende dit conflict het oplaaien van etnische spanningen in het Egeïsch gebied. De Griekse verovering van Thessaloniki en het Macedonische achterland leidde tot de uittocht van tienduizenden tot dan toe daar woonachtige moslims. Zij vluchten voor het toenemende geweld en werden vervolgens gehuisvest op de kusten van Klein-Azië, in de nabijheid van christelijke gemeenschappen. Als reactie werd door de Ottomaanse overheid een beleid van etnische zuivering van niet-moslims ingezet.
In Phocaea (Foça), een havenstadje ten noorden van Smyrna, werden in juni 1914 aanvallen uitgevoerd op de Grieks orthodoxe bevolking. De Franse archeoloog Felix Sartiaux voerde die zomer ter plaatse opgravingen uit en was getuige van de plunderingen en moordpartijen. Zijn foto’s en verslagen geven een uniek en indringend portret van de gebeurtenissen in Klein-Azië, die een einde zouden betekenen van de relatief vreedzame co-existentie tussen moslims en christenen.

Documentary: The Sacking of Phocaea, 1914 (GR 2016, 50’ English subtitles)

Tijd en Plaats

Woensdagavond 10 april:

19.30-20.30       
Lezing dr. Patrick Gouw
Grieken en Turken in Klein-Azië. Vreedzame co-existentie en etnisch geweld 

20.30-20.45       
Pauze

20.45-20.50       
Introduction documentary

20.50-21.50       
Screening 'The Sacking of Phocaea’ 

Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

Iedereen welkom!
Gratis entree.
Geen aanmelding nodig.

Het Griekse Thessaloniki vormde tijdens de Eerste Wereldoorlog de uitvalsbasis van het zogenoemde. ‘Leger van de Oriënt’, een troepenmacht van circa 300.000 Franse, Engelse, Russische, Servische en Griekse soldaten die vochten aan het Macedonische front.
In augustus 1917 groeide een klein huisbrandje in de overvolle stad uit tot een verwoestende vlammenzee die 2/3 van Thessaloniki in de as legde. Meer dan 70.000 inwoners (hoofdzakelijk joden) raakten dakloos. De herbouw van de stad werd door de Griekse staat voortvarend ter hand genomen als een kans om het joodse en Ottomaanse (multiculturele) verleden fysiek uit te wissen.

De documentaire vertelt – aan de hand van vele gerestaureerde archiefbeelden – het verhaal van de Grote Brand en de wederopbouw, met speciale aandacht voor de Franse architect Ernest Hébrard die Thessaloniki naar westers model moest laten herrijzen als een moderne stad, langs de lijnen van een duidelijk omschreven Griekse identiteit.

Documentary: The Great Fire of Salonica (GR 2017, 62’ English subtitles)

Tijd en Plaats

Woensdagavond 24 april:

19.30-20.30       
Lezing dr. Patrick Gouw
‘Van Ottomaans Selanik naar Grieks Thessaloniki (1912-1917)’

20.30-20.45       
Pauze

20.45-20.50       
Introduction documentary

20.50-21.50       
Screening ‘The Great Fire of Salonica

Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

Iedereen welkom!
Gratis entree.
Geen aanmelding nodig.

Smyrna kende een Griekse aanwezigheid van meer dan tweeduizend jaar en er woonden rond 1900 meer Grieken dan in bijvoorbeeld Athene. Toch was het vooral een kosmopolitische stad, met ook een aanzienlijke moslimminderheid, Armeniërs en een grote groep ‘Levantijnen’, Europese en Amerikaanse handelsfamilies.
Na de Eerste Wereldoorlog kreeg Griekenland de stad als mandaatsgebied toegewezen, maar al snel werd die positie bedreigd door de Turkse nationalistische beweging onder leiding van Mustafa Kemal. Hun opmars ging gepaard met een grote vluchtelingenstroom van honderdduizenden orthodoxe christenen. Allen dromden tezamen in Smyrna, de stad waar de oorlogshandelingen van de voorbije jaren praktisch aan voorbij waren gegaan. Op 9 september 1922 viel de stad, gevolgd door grootschalige plunderingen, moordpartijen en een verwoestende brand die de Armeense, Griekse en Europese wijken compleet vernietigden. Het multiculturele Smyrna was niet meer, het Turkse Izmir kwam ervoor in de plaats.

De documentaire biedt een fascinerende blik op deze ‘Klein-Aziatische catastrophe’, waarvan de gevolgen nog altijd doorwerken in de Griekse samenleving.

Documentary: Smyrna. The Destruction of a Cosmopolitan City, 1900-1922 (GR 2012, 87’ English subtitles)

Tijd en Plaats

Woensdagavond 8 mei:

19.30-20.15       
Lezing dr. Patrick Gouw
‘Het paradijs verloren? Smyrna en het einde van een kosmopolitische wereld’

20.15-20.30
Pauze

20.30-20.35
Introduction documentary

20.35-22.00
Screening ‘Smyrna. Destruction of a Cosmopolitan City

Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

Iedereen welkom!
Gratis entree.
Geen aanmelding nodig.

De inname en verwoesting van Smyrna (september 1922) leidde tot een gigantische vluchtelingenstroom van honderdduizenden Ottomaanse Grieken, die door de nieuwe Turkse machthebbers uit Klein-Azië werden verdreven. Na een moeizame reddingsoperatie kwam het merendeel van hen in de overvolle metropolen Athene en Thessaloniki terecht.
De Grieks-Turkse oorlog werd formeel beëindigd met het Verdrag van Lausanne (1923), waarin de territoriale grenzen tussen Griekenland en Turkije werden vastgelegd. De voornaamste en meest ingrijpende bepaling werd echter gevormd door een gedwongen bevolkingsuitwisseling van moslims en christenen. Met religie als criterium werden circa 1.5 miljoen orthodoxe Grieken, die al eeuwenlang woonachtig waren in Smyrna, maar ook in het Zwarte Zeegebied en Cappadocië, gedwongen naar Griekenland te verhuizen. Ongeveer 500.000 moslims, met een even lange bewoningsgeschiedenis in Grieks-Macedonië en Thracië, gingen de omgekeerde weg.

De documentaire laat zien welke impact het Verdrag van Lausanne had op de bewoners van Griekenland en Turkije en schetst aan de hand van persoonlijke verhalen van vluchtelingen en hun nakomelingen een indringend beeld van de menselijke factor achter diplomatieke en geopolitieke beslissingen.

Documentary: Twice a Stranger: the Treaty of Lausanne (GR 2014, 51’ English subtitles)

Tijd en Plaats

Woensdagavond 22 mei:

19.30-20.30       
Lezing dr. Patrick Gouw
Permanente scheiding? De gedwongen Grieks-Turkse bevolkingsuitwisseling

20.30-20.45       
Pauze

20.45-20.50       
Introduction documentary

20.50-21.50       
​Screening ‘Twice a Stranger: the Treaty of Lausanne’ 

Zaal 019
Lipsiusgebouw
Cleveringaplaats 1
Leiden

Iedereen welkom!
Gratis entree.
Geen aanmelding nodig.

Athene 1987. Tijdens een zoektocht naar objecten voor een tentoonstelling over de Griekse aanwezigheid in Smyrna/Izmir komt de verzamelaar Dimitris op het spoor van een tragische familiegeschiedenis. Via een in bloed gedrenkte bruidsjurk en een oude foto ontvouwt zich het verhaal van Roza, een telg uit een voornaam Smyrniotisch geslacht, die een vreselijk geheim uit haar jeugd met zich meedraagt dat ze zelfs niet aan haar enige overgebleven familielid, haar 28-jarige kleindochter Marianna, heeft durven toevertrouwen. Langzaam wordt de waarheid echter voor haar ontrafelt en komen de geesten uit het gedeelde Grieks-Turkse verleden tot leven.

Deze speelfilm, gebaseerd op de Griekse bestseller  ‘Ismael en Roza’ (Giannis Giannellis-Theodosiadis, 2004), neemt de tragische gebeurtenissen van 1919-1923 in Smyrna als uitgangspunt en verhaalt over de wijze waarop de ‘Klein-Aziatische catastrofe’ decennialang een rol is blijven spelen in de persoonlijke levens van vele Grieken wier familie in die periode als vluchteling naar het land is gekomen. Daarnaast toont de film ook hoe in het hedendaagse Griekenland tegen deze fundamentele periode uit de geschiedenis wordt aangekeken.

Trailer

Tijd, Plaats en Kosten

Filmvertoning met introductie op woensdagavond 29 mei
21.00 uur

Het Kijkhuis
Vrouwenkerksteeg 10
2312 WS Leiden

Kaartjes verkrijgbaar bij het Kijkhuis (link volgt)
Kosten: 
€ 10,5 per kaartje
Kosten Cineville: € 0 per kaartje

Deze website maakt gebruik van cookies. Meer informatie