Universiteit Leiden

nl en

eLaw - Centrum voor Recht en Digitale Technologie

Focusgebieden

Binnen een multidisciplinair team van onderzoekers wordt samengewerkt aan de volgende focusgebieden:

Cybersecurity & cybercrime

ICT en het internet maken een steeds essentiëler deel uit van het dagelijks leven en worden steeds verder geïntegreerd in ons bestaan. Met de opkomst van het Internet of Things, wearables en verdergaande dataficering wordt beveiliging en veiligheid steeds belangrijker. De nadruk ligt hierbij niet alleen op fysieke veiligheid en informatiebeveiliging, maar ook in bredere zin op waarborgen voor fundamentele rechten en vrijheden. Daarbij spelen internet governance en de verantwoordelijkheden van betrokken stakeholders een belangrijke rol.

In dit focusgebied gaat ook bijzondere aandacht uit naar cybercrime-vraagstukken, waarbij nieuwe digitale technologieën gebruikt worden om misdrijven te plegen. Typische voorbeelden hiervan zijn ontwikkelingen op het gebied van drones (bijv. criminelen die drones gebruiken voor smokkel, terroristen die aanslagen plegen met drones), malware (bijv. ransomware waarmee losgeld van computergebruikers wordt opgeëist) en bitcoins (virtuele valuta waarmee opbrengsten van cybercrime worden witgewassen).

Technologie kan echter ook een bijdrage leveren aan de preventie, opsporing en vervolging van misdrijven. Typische voorbeelden van zulke opsporingstechnologieën zijn automatische kentekenherkenning (ANPR), aftappen, vingerafdrukken, forensisch DNA-onderzoek, het koppelen van databases, nanotechnologie, data mining en profiling, cameratoezicht, netwerkanalyses en het gebruik van drones.

Privacy en bescherming van persoonsgegevens

Digitale technologieën, bijvoorbeeld big data en profiling, bieden bedrijven en overheden veel kansen, maar er zijn ook risico’s in relatie tot ethische beginselen en fundamentele rechten. Ethische beginselen kunnen bijvoorbeeld onder druk komen te staan wanneer personen vooral worden beoordeeld op hun data (menselijke waardigheid) of als onderdeel van een groep (de-individualisatie). Big data kan ook op gespannen voet staan met privacy, wanneer bijvoorbeeld gegevens uit verschillende contexten bij elkaar worden gebracht (decontextualisatie, identity collapse). Profiling kan ook risico’s met zich meebrengen voor discriminatie (bijv. etnisch profileren), rechtvaardigheid (ondoorzichtige, kafkaëske besluitvorming) en vrijheid (chilling effects).

Met de opkomst van sociale media en big data technologie blijft privacy een prominent onderzoeksthema. Vanuit juridische perspectief zijn online privacy en de bescherming van persoonsgegevens (in het bijzonder de EU Algemene Verordening Gegevensbescherming – AVG) en eigendomsrechten van persoonsgegevens (bijvoorbeeld in de context van cloud computing) relevant. Instrumenten als Privacy by Design en Privacy Impact Assessments zijn nog volop in ontwikkeling.

Ook andere grondrechten, waaronder non-discriminatie, menselijke waardigheid en vrijheid van meningsuiting, zijn bijzonder relevant in deze context. Nieuwe technologieën die aanleiding voor onderzoek vormen zijn onder meer big data, het Internet of Things (IoT), het Internet of Bodies (IoB), kunstmatige intelligentie (Artificial Intelligence), drones, blockchain, bitcoins, wearables en serious gaming. Vanuit ethisch en filosofisch perspectief is er aandacht voor data ethiek.

Ethische en maatschappelijke implicaties van digitale technologieën

In toenemende mate worden persoonlijke relaties gevormd en onderhouden via sociale media (bijv. Facebook, Snapchat, Grindr). De platformeconomie, met als boegbeelden Airbnb en Uber, zetten traditionele verdienmodellen onder druk. Technologie zelf wordt steeds pro-actiever en autonomer. Taken die voorheen uitsluitend door mensen werden uitgevoerd worden in toenemende mate overgedragen aan technologische actoren (algorithmic and data-driven decision making, Artificial Intelligence). De wijdverbreide inzet van digitale technologieën brengt fundamentele veranderingen te weeg in de organisatie van de samenleving.

In dit focusgebied worden de ethisch-filosofische en maatschappelijke implicaties van deze veranderingen onderzocht. Wat betekent de inzet van deze technologieën voor de menselijke conditie? Hoe evolueren democratische waarden als gelijkheid, rechtvaardigheid, vertrouwen, autonomie en waardigheid? In welke mate beïnvloedt technologie machtsstructuren? In welke mate sluit technologie groepen buiten of biedt het juist kansen? Wat is de invloed van technologie op de rol en handelingsmogelijkheden van burgers? Welke ethische beginselen moeten in acht genomen worden bij de ontwikkeling en implementatie van nieuwe technologieën?

Onderzoek in dit focusgebied draagt bij aan maatschappelijk verantwoorde technologische innovatie door onder meer:

  • de ontwikkeling van ethische kaders voor het ontwerpen en implementeren van nieuwe technologieën.
  • conceptuele analyse van (juridische) kernbegrippen en maatschappelijke waarden die onder invloed van technologie betekenisverschuivingen ondergaan.
  • het in kaart brengen en analyseren van het moreel actorschap van stakeholders.
  • de ontwikkeling van richtlijnen voor ethisch datagebruik.

Telecomrecht en mediarecht

De opkomst en verspreiding van digitale technologieën heeft het reguleringslandschap in diverse juridische gebieden fundamenteel veranderd. Te denken valt hierbij aan het telecommunicatierecht, intellectuele eigendomsrecht en het mediarecht. Dit heeft er voor gezorgd dat er fundamentele vragen omtrent de effectiviteit, reikwijdte en het bereik van de traditionele juridische middelen zijn ontstaan.

Voor het telecommunicatierecht zijn bepalende factoren de dynamiek van de digitale technologische ontwikkelingen en de economische consequenties daarvan voor investeringen in infrastructuur. De rechtsvorming én de handhaving van het telecommunicatierecht leveren elk uitdagingen op als het gaat om het waarborgen van een effectief en technologieneutraal regelgevend kader. De regelgeving raakt het belang van rechtssubjecten die met elkaar vanuit alle continenten via verschillende netwerken (mobiel, vast, satelliet, IP) communiceren. Dit vraagt om een internationale focus. In het onderwijs en onderzoek richten wij ons op verschillende deelonderwerpen: de interactie met het (Europees) mededingings- en privacy-recht, de uitgangspunten voor marktregulering, interoperabiliteit en normalisatie, toedeling van schaarse middelen zoals radiospectrum, delen van netwerken en sites, stimuleren van netwerk- en diensteninnovatie, beschermen van maatschappelijke en eindgebruikersbelangen, zoals netneutraliteit en consumentenbescherming, de invloed van sectorspecifieke regelgeving op overeenkomsten (samenloop van het telecommunicatie- met het verbintenissenrecht).

Daarnaast levert de opkomst en verspreiding van deze technologieën nieuwe ideeën en concepten voor regulerings- en juridische mechanismen op. Bij eLaw richten we ons in het onderzoek op het verkrijgen van een breed en fundamenteel begrip van de manieren waarop de ontwikkeling van digitale technologieën invloed heeft op de samenleving en de regulerings- en juridische kaders binnen de samenleving. Het onderzoek in dit gebied richt zich op het ontwikkelen van nieuwe concepten en perspectieven binnen het veranderende reguleringskader in een wereld van digitale en convergerende technologieën, de rol van wet- en regelgeving in zo’n wereld en de beschikbare mechanismen voor wet-, regel- en beleidsmakers om deze ontwikkeling in goede banen te leiden. Het doel is de toepassing, het gebruik van en de toegang tot platforms en technologieën op zo’n manier vorm te geven dat de ‘rule of law’ wordt gehandhaafd.

Aandachtsgebieden daarbij zijn democratie, vrijheid van meningsuiting, mediarecht, smart infrastructure and data services regulation, smart contracts, intellectueel eigendom, marktregulering, telecom- en e-privacyrecht en maatschappelijk verantwoord innoveren.