Universiteit Leiden Universiteit Leiden

Nederlands English

De multiculturele geschiedenis van sojasaus

De sojasaus in onze keukenkastjes is niet iets van de laatste jaren. De saus maakt een belangrijk deel uit van de lange geschiedenis van de uitwisselingen tussen Azië en Europa. Dat zegt Anne Gerritsen vrijdag 12 december in haar oratie ter aanvaarding van de Kikkoman-leerstoel.

Geen recent fenomeen

Een Delftse imitatie van de Japanse porseleinen sojasausflesjes, van rond 1830. Foto: Museum Prinsenhof, Delft.
Een Delftse imitatie van de Japanse porseleinen sojasausflesjes, van rond 1830. Foto: Museum Prinsenhof, Delft.

De Kikkoman-leerstoel is in het leven geroepen om de studie van de interculturele dynamiek van de Azië-Europa-uitwisseling te bevorderen, waarin de Universiteit Leiden een lange traditie heeft. Prof.dr. Anne Gerritsen is de eerste hoogleraar die aan de Kikkoman leerstoel verbonden is. In haar oratie zal zij ingaan op de bekende Aziatische sojasaus, bij uitstek een product dat illustreert dat culturele uitwisseling, vooral ook in de eetcultuur, geen recent fenomeen is.

18e eeuw

Al vroeg in de 18 e eeuw werd er sojasaus naar Nederland verscheept. Dat gebeurde met VOC-schepen in zogenaamde kelders, kisten met afzonderlijke vakken om flessen veilig te verschepen. De zoute saus werd al snel populair, want niet veel later werd hij opgenomen in verschillende kookboeken. Zo staat er in De volmaakte Hollandse keuken-meid uit 1752 zelfs een recept om zelf sojasaus te maken, al was dat volgens Gerritsen meer een soort vleesjus.

Alle lagen van de bevolking

De geschiedenis van sojasaus laat volgens Gerritsen goed zien dat culturele uitwisseling niet altijd academisch of elitair hoeft te zijn. ‘Meestal als het gaat over uitwisseling tussen Azië en Europa, denkt men aan zaken als porselein en zijde,’ aldus Gerritsen. ‘Dat bleven toch altijd luxe exotische producten, waar vooral naar gekeken werd. Sojasaus stond daarentegen al snel in alle lagen van de bevolking op tafel en werd heel gewoon gevonden.’

Kunstobject als gebruiksvoorwerp

Voor Gerritsen is eetcultuur nauw verbonden met materiële kunst. Zo werd de sojasaus vervoerd in porseleinen flesjes, die al snel in Nederland werden nagemaakt. Gerritsen: ‘Zo’n flesje was dus deels een kunstobject, maar ook gewoon een gebruiksvoorwerp. Exotische voedingswaren droegen dus bij aan de integratie van andere culturele en kunstzinnige uitingen.’

Nationalistische ontwikkelingen

Prof.dr. Anne Gerritsen
Prof.dr. Anne Gerritsen

Volgens Gerritsen is het juist in onze multiculturele wereld van belang te zien hoe ver de geschiedenis van culturele uitwisseling teruggaat. ‘Ik zie in Nederland en Engeland, waar ik veel ben, gevaarlijke nationalistische ontwikkelingen,’ meent de hoogleraar. ‘Mensen denken terug te willen naar een tijd waarin migratie en multiculturele uitwisselingen er nog niet waren. Maar die tijd heeft helemaal niet bestaan. Culturele uitwisseling is een diepgewortelde traditie waar we alleen maar rijker en sterker van zijn geworden. Daarom is deze leerstoel ook zo belangrijk. Nederland staat nu niet los van de wereld, en heeft dat ook nooit gedaan.’

Shared Taste

 

Onderdeel van de Kikkoman-leerstoel is Shared Taste. Dat is een platform dat zal worden gebruikt om verschillende aspecten van het onderzoeksproject aan een groot publiek bekend te maken. Het is de bedoeling materiële kunst die samenvalt met eetcultuur verder te onderzoeken.

Oratie

De oratie van Prof.dr. Anne Gerritsen vindt plaats op vrijdag 12 december 2014, om 16.00u in het Academiegebouw, Rapenburg 73 Leiden. 
Informatie en aanmelden
 

( 4 december 2014/ Coen van Beelen)

De Kikkoman-leerstoel

De officiële benaming van de leerstoel is: ‘The Kikkoman Chair for the study of Asia-Europe intercultural dynamics, with special attention to material culture, art and human development’. De leerstoel wordt gesponsord door de Kikkoman Foundation en de Vereniging van Vrienden van de Aziatische Kunst.