Universiteit Leiden

nl en

Oeroud DNA onthult een nieuw verhaal over Europese talen en Vikingen

DNA-onderzoek van duizenden oude skeletten, gecombineerd met taalwetenschap en archeologie, heeft een schat aan nieuwe inzichten opgeleverd. Europese talen verspreidden zich anders dan gedacht, Vikingen kwamen uit Noord-Duitsland en het Keltisch ontstond in Centraal-Europa.

In twee publicaties in Nature beantwoordt een internationaal onderzoeksteam, geleid door de Universiteit Leiden en de Universiteit van Kopenhagen, vragen over taal die al meer dan honderd jaar leven: waar komen Europese talen vandaan en hoe heeft de ene de plaats van de andere ingenomen? Opvallend is de onderzoeksmethode: de onderzoekers maakten gebruik van DNA-analyse van oeroude skeletten. Een techniek die sinds tien jaar bestaat en een hele nieuwe manier van onderzoeken mogelijk maakt.

DNA, taalkunde en archeologie

Genetici analyseerden het DNA van 712 personen uit de oudheid en combineerden die gegevens met ruim 4000 eerder gepubliceerde DNA-profielen uit heel Eurazië. Hiermee konden zij bevolkingsstromen in Europa in kaart brengen. Het DNA zelf zegt niks over de taal die mensen spraken. Maar de DNA-resultaten, aangevuld met taalkundige en archeologische kennis, gaven onderzoekers meer inzicht in de oorsprong van Keltische (Iers, Welsh, Schots-Gaelisch) en Germaanse talen (waaronder Engels, Nederlands, Fries en Scandinavische talen).

Germaanse talen

Tot nu toe dachten wetenschappers dat het Germaans zich rechtstreeks ontwikkelde uit de taal van de eerste steppemigranten die 5000 jaar geleden van het huidige Oekraïne en Zuid-Rusland naar Scandinavië kwamen.

Het nieuwe onderzoek laat zien dat er 800 jaar na de steppemigranten een andere groep aankwam in Zweden, waarschijnlijk vanaf wat nu de Baltische staten zijn. Binnen enkele eeuwen verspreidden zij zich over heel Scandinavië en 1700 jaar geleden bereikten zij ook het huidige Duitsland, Nederland, Polen, Groot-Brittannië en Noord-Italië. De onderzoekers veronderstellen dat deze tweede golf migranten de taal meebracht die later het Germaans werd.

‘Het was echt een hele onverwachte ontdekking’, zegt taalwetenschapper Guus Kroonen van de Universiteit Leiden. ‘Niemand had dit zien aankomen. Het laat zien dat het Germaans mogelijk pas honderden jaren later dan gedacht aanwezig was in Noord-Europa. Dit herschrijft de taalgeschiedenis.

Vikingen uit Noord-Duitsland

Het team deed dankzij hetzelfde DNA nog een verrassende vondst: de voorouders van de Vikingen blijken niet uit Scandinavië te komen. Zo’n 1500 jaar geleden vond er een grote volksverhuizing plaats. Vanuit Noord-Duitsland verhuisden groepen mensen terug naar Denemarken en Zuid-Zweden, waarbij de lokale bevolking grotendeels werd verdrongen.

Die migratie was niet voorspeld door archeologen of taalkundigen. Maar ze valt samen met de taalkundig gedocumenteerde opkomst van het Oudnoors, de taal van de Vikingen. In Noorwegen lijkt de bevolking overigens wel grotendeels hetzelfde te zijn gebleven. Het DNA laat zien dat veel Deense en Zweedse Vikingen dezelfde wortels hadden als de Angelsaksen die zich in Engeland vestigden. Dat zou kunnen verklaren waarom de twee volkeren nauw verwante talen en een gemeenschappelijke kunststijl hadden.

Keltisch uit Centraal-Europa

Het DNA gaf nog een derde geheim prijs, namelijk over het ontstaan van het Keltisch. Het Keltisch was ooit een van de meest gesproken talen in Europa. Maar door de komst van het Germaans uit het noorden en het Latijn uit het zuiden werd het verdrukt. Alleen in het uiterste westen van het continent wordt het nu nog gesproken. Over het ontstaan ervan bestaan al heel lang felbediscussieerde theorieën: de taal zou aan de Atlantische kust uit het Indo-Europees zijn ontstaan of in Centraal-Europa.

Die laatste theorie wordt nu ondersteund door het DNA-onderzoek. Het Keltisch zou zich vanuit de richting van Tsjechië hebben verspreid, richting Frankrijk, Groot-Brittannië, Ierland, Spanje en Italië.

‘Het is ongelooflijk dat we dankzij DNA-onderzoek eeuwenoude vragen over taal kunnen belichten’, zegt Kroonen. ‘De talen die we spreken en de culturen waarmee we ons vandaag de dag identificeren, zijn immers gevormd door prehistorische gebeurtenissen.’

Publicaties in Nature

Het onderzoek, geleid door de Universiteit Leiden en De Universiteit van Kopenhagen, staat in twee verschillende publicaties in Nature:

Deze website maakt gebruik van cookies.  Meer informatie.