Universiteit Leiden

nl en
Bibliotheca Thysiana

Proefschrift over leven en bibliotheek Johannes Thysius

De 17e-eeuwse Leidenaar Johannes Thysius liet na zijn dood de Bibliotheca Thysiana na, Nederlands eerste particuliere bibliotheek die voor publiek is opengesteld. Promovendus Esther Mourits reconstrueert hoe Thysius zijn verzameling opbouwde en waarom hij deze openbaarde. Promotie op 14 december.

Testament

Sinds 1655 staat op de hoek van het Rapenburg en de Groenhazengracht in Leiden het eerste bibliotheekgebouw van Nederland dat speciaal voor dit doel werd gebouwd. De welgestelde Johannes Thysius (1622-1653) overleed al op 31-jarige leeftijd. In zijn testament bepaalde hij dat zijn verzameling van ongeveer 2.500 boeken en een groot aantal pamfletten gebruikt moest worden ‘tot publycque dienst der studie’. Deze beslissing was uitzonderlijk in die tijd, er is geen ander voorbeeld bekend uit de Republiek. 

Het pand op Rapenburg 25

Veelzijdige verzameling

Voor het eerst is er nu diepgravend onderzoek gedaan naar zijn leven en verzameling. Eerder verschenen er wel artikelen over de collectie en de prentenverzameling. Maar de twee belangrijkste vragen zijn tot nu toe onbeantwoord gebleven: hoe is de bibliotheek precies tot stand gekomen en waarom? 

Persoonlijk archief

Mourits dook in het archief van Thysius en las al zijn bewaarde brieven – 300 verstuurde en 380 ontvangen. Opvallend genoeg gaf Thysius daarin minder blijk van zijn boekenliefde dan je in eerste instantie zou denken. In zijn correspondentie verwees hij bijvoorbeeld slechts drie keer naar zijn interesse voor boeken en bibliotheken. Zo schreef hij aan een vriend dat er geen groter genoegen is dan een verblijf in een bibliotheek. De promovendus vond ook een brief over het bezoek van de Duitser Johann Ernst Gerhard. Deze leeftijdgenoot uit de stad Jena had diens omvangrijke bibliotheek toegankelijk gemaakt voor studie. Thysius moet zich hebben laten inspireren door voorbeelden zoals deze, stelt Mourits. 

Ooms beiden hoogleraar

Daarnaast speelde zijn familie een belangrijke rol in zijn verzameldrift. Zijn ooms, beiden hoogleraar theologie aan de Leidse universiteit, schaften 300 boeken voor hem aan toen hij 13 jaar was. Thysius stond onder voogdij van zijn ooms omdat zijn eigen ouders al jong overleden. 

Johannes Thysius. Foto: Biblioteca Thysiana

Gevoelig voor status

Uit zijn kasboek blijkt dat Thysius ook veel geld uitgaf aan luxe, zoals kostbare kleding en artikelen, paarden en dat hij zich altijd liet vergezellen door een knecht. Thysius was gevoelig voor status, concludeert de promovendus. Hij hield van boeken maar verzamelde die waarschijnlijk ook omdat ze hem aanzien verschaften in de academiestad Leiden. Gebruikerssporen van hem, zoals aantekeningen, ontdekte ze niet. ‘Je denkt te maken te hebben met een geleerde. Ik vond echter niets terug over onderzoek van hem. Hij studeerde rechten, maar dat leidde niet tot een carrière in de wetenschap.’

Zeldzame gegevens over herkomst en prijzen

Naast de persoonlijke geschiedenis van Thysius  leverde het onderzoek ook nieuwe inzichten over de verzameling. Zoals over de herkomst van boeken. Thysius schreef in de kantlijn van zijn kasboek bij welke veilingen hij boeken aanschafte. Ook vermeldde hij bij al zijn aankopen de aanschafprijs. ‘Hierdoor weten we wat de marktwaarde was van de boeken op dat moment. Dat zijn zeldzame gegevens.’ 

Thysius verzamelde boeken met de meest uiteenlopende onderwerpen, zoals Arabische gezegden, filosofie, magnetisme, insecten, navigatie op zee, de loop der planeten maar bijvoorbeeld ook over Italiaanse kookkunst. Foto: Bibliotheca Thysiana

Monumentaal dankzij verwaarlozing

Bibliotheca Thysiana was een tijd lang een centrum van kennis en studie in Leiden, maar binnen een paar generaties veranderde dat al. In zijn testament had Thysius bepaald dat de bibliotheek  onder toezicht moest staan van twee curatoren, bij voorkeur uit zijn familie. Maar de curatoren deden hun werk niet goed: al snel werd de verzameling niet meer uitgebreid. Nadat de laatste volgens zijn voorschriften benoemde curator in 1768 zelfmoord had gepleegd, na een leven vol schulden, nam de universiteit het curatorschap over. Mourits: ‘Het is wel mede dankzij deze verwaarlozing door zijn familie dat het monument zo goed bewaard is gebleven en het nog altijd een echte, 17e-eeuwse bibliotheek is.'


Van het proefschrift Een kamer gevuld met de mooiste boeken is een handelseditie verschenen bij uitgeverij Vantilt 

Bibliotheca Thysiana is eigendom van een stichting en de Universiteit Leiden beheert de bibliotheek. De boeken kunnen niet ter plekke worden gelezen, maar zijn op aanvraag ter inzage in de Universiteitsbibliotheek. De Bibliotheca Thysiana is op aanvraag te bezichtigen.