Logo Universiteit Leiden.

nl en

Epidemie in een afgesloten stad. Athene 430-426 v.C.

Soms blijkt een dissertatie na decennia opeens grimmig actueel: HOVO-docent Manfred Horstmanshoff promoveerde op de pest in de 5e eeuw in Athene.

Hoe reageren mensen in een afgesloten stad die door een onbekende besmettelijke ziekte wordt geteisterd? In de vijfde eeuw voor Christus brak in Athene een noodlottige epidemie uit die een derde deel van de bevolking het leven kostte. Op dat moment woedde oorlog tussen Sparta en Athene. De Spartanen hadden de stad van de buitenwereld afgesloten. Duizenden vluchtelingen hadden een heenkomen gezocht binnen de muren van de stad. De oorlogssituatie en de overbevolking verhevigden de gevolgen van de ziekte.

De Atheense geschiedschrijver Thucydides, die zelf aan de ziekte leed, maar ervan herstelde, beschrijft uitvoerig niet alleen de medische symptomen, maar ook de psychologische en sociale gevolgen. Ondanks de gedetailleerdheid van zijn verslag zijn medisch-historici er nog altijd niet in geslaagd de ziekte te diagnosticeren. Misschien is dit ook niet mogelijk.

De ziekte bracht bij de mensen het beste en het slechtste naar boven. Onder degenen die onzelfzuchtig de zieken verzorgden, ook onder de artsen, vielen de meeste slachtoffers. Anderzijds ontwrichtte de epidemie de maatschappij. Velen streefden alleen nog naar bevrediging van eigen verlangens van het moment. Vrees voor de goden en respect voor menselijke wetten hadden afgedaan

De ‘pest’-beschrijving van Thucydides staat aan het begin van een lange literaire traditie. Niet alleen antieke dichters waren schatplichtig aan de Atheense geschiedschrijver, ook twintigste-eeuwse auteurs als Camus en Saramago zijn sterk door hem beïnvloed.

Thucydides maakte een einde aan de traditionele causaliteit van epidemieën, zoals die echter na hem nog eeuwenlang opgeld zou doen: goddelijke straf voor menselijke misdragingen. Zijn doel was de ziekte zo beschrijven dat latere generaties zich beter op de crisis zouden kunnen voorbereiden.

Voor wie verder wil lezen:

H.F.J. Horstmanshoff, De pijlen van de pest, diss. Leiden, 1989 (te vinden in Open Access)

H.F.J. Horstmanshoff, ‘Over de machteloosheid van artsen en de nutteloosheid van gebeden. Pestilenties in de Griekse wereld (800-400 v.C.)’ In: Pijn en balsem, troost en smart. Pijnbeleving en pijnbestrijding in de Oudheid, 1994 (inclusief vertaling van de pestbeschrijving door Thucydides). 

Deze website maakt gebruik van cookies.  Meer informatie.