Logo Universiteit Leiden.

nl en

De twee zwaarden Gods

De middeleeuwse zoektocht naar vrede en gerechtigheid

‘God liet op aarde twee zwaarden achter om de christenen te beschermen. Voor de paus is het geestelijke bestemd, voor de keizer het wereldlijke’. Aldus opent de dertiende-eeuwse Duitse jurist Eike von Repgow zijn beroemde Sachsenspiegel (1235). Door middel van deze aan het Lucas-evangelie ontleende metafoor geeft de jurist aan dat het gezag in de wereld krachtens de goddelijke voorzienigheid over twee machten is verdeeld: de wereldlijke macht (het regnum) en de geestelijke macht (het sacerdotium). De afbakening tussen deze beide machten is het hoofdthema geweest van de politieke geschiedenis van de West-Europese Hoge Middeleeuwen, te weten de confrontatie tussen het pauselijke gezag (auctoritas) en de keizerlijke macht (imperium). Dit conflict staat ten onrechte bekend als de ‘investituurstrijd’, enerzijds omdat het niet eindigde met het Concordaat van Worms (1122) en anderzijds omdat het conflict tussen keizer en paus om veel méér ging dan alléén om de vraag of de keizer het recht had bisschoppen te benoemen (en af te zetten): het was, in de waarste zin van het woord, een machtsstrijd. Het ging om niets minder dan de hegemonie in West-Europa. Voor wat een aantal middeleeuwse pausen betreft zelfs om nóg meer, te weten de onderwerping van de wereldlijke machten van die tijd – keizers en koningen – aan het gezag van de paus. Dit conflict bereikte een voorlopig hoogtepunt in de confrontatie tussen keizer Frederik I ‘Barbarossa’ en paus Alexander III en culmineerde in het conflict tussen keizer Fredrik II en paus Innocentius IV in het midden van de dertiende eeuw.

Het conflict tussen keizer en paus was óók een strijd om het recht, want een van de belangrijkste drijfveren van het pauselijke streven naar hegemonie was gelegen in de onvrede die destijds in brede kringen van de geestelijkheid bestond over het disfunctioneren van de toenmalige wereldlijke overheden die in haar ogen faalden in hun taak vrede en gerechtigheid (pax et iustitia) te waarborgen. Het is daarom ook vooral deze strijd – met als inzet de creatie van een humane en rationele rechtsorde die West-Europa moest bevrijden van de terreur van het ‘recht der barbaren’ (ius barbarorum (paus Gregorius I)) – die mede centraal staat in de colleges over de ‘Tweezwaardenleer’.

Illustratie uit Der Sachsenspiegel, het belangrijkste Duitse boek met de regels van het privaatrecht van de Middeleeuwen, opgetekend door Eike von Repgow tussen 1215 en 1235

Programma van de colleges

  • Dramatis personae: De Romeinse keizer
  • Dramatis personae: De Romeinse paus
  • Auctoritas et potestas : Paus Gelasius I
  • Constitutum Constantini: Paus Stephanus II en Pepijn de Korte
  • Renovatio imperii: Karel de Grote en Otto I
  • Libertas ecclesiae: Hendrik IV en Gregorius VII
  • Renovatio senatus: Frederik I en Alexander III
  • Pax et justitia : Frederik II en Innocentius IV

Prof.dr. Willem Zwalve, hoogleraar rechtsgeschiedenis, Universiteit Leiden.

Willem Zwalve op de website van de Universiteit Leiden.

8 woensdagen
10, 17, 24, 31 okt;
7, 14, 21, 28 nov
13.15-15.00 uur
Leiden

Hoorcollege met vragen, discussie.
Thuis ca. 2 uur studeren per bijeenkomst.

Syllabus, deels in het Engels.

Colleges € 260,-
Met HOVO-fan-pas € 28,-
Studiemateriaal op papier € 25,-

Aanmelden

Aanmeldingsformulier voor de colleges met digitaal studiemateriaal

Aanmeldingsformulier met studiemateriaal op papier

Dit is het reguliere aanmeldingsformulier. Ook studenten die reguliere opleidingen volgen aan de Universiteit Leiden (LEI) en medewerkers die momenteel aan de Universiteit Leiden verbonden zijn, kunnen met behulp van dit formulier inschrijven. Het formulier biedt de mogelijkheid te betalen via Ideal, credit card of door middel van een factuur. NB U ontvangt na verzending van het ingevulde formulier een bevestiging, zodat u kunt controleren of de aanmelding is verwerkt.

Aanmeldingsformulier voor veelplegers/grootverbruikers

HOVO-deelnemers kunnen voor € 600,- een HOVO-fan-pas kopen die geldig is voor een half jaar: februari t/m juli en augustus t/m januari. Wie een dergelijke pas bezit kan zich gedurende het half jaar inschrijven voor een sterk gereduceerd tarief. (Zie de cursusbeschrijvingen.) U kunt dit formulier ook gebruiken wanneer u al een geldige HOVO-fan-pas heeft en dus alleen voor de cursus wilt inschrijven.

Aanmeldingsformulier en verzoek om korting

Voor wie in aanmerking wil komen voor de korting van 50% voor mensen met een inkomen rond het sociaal minimum. U dient dit gestandaardiseerde verzoek om korting uit te printen en ingevuld en ondertekend te versturen, vergezeld van kopieën van de gevraagde bewijzen, ten laatste drie weken voor aanvang van de cursus. Op grond van de gevraagde informatie over uw inkomen en vaste lasten besluit HOVO vervolgens of u voor korting in aanmerking komt.
De korting kan slechts gelden voor één collegereeks per semester. Korting op de kosten van excursies, reizen, boeken e.d. is niet mogelijk.
Dit formulier geeft geen mogelijkheid online te betalen: u ontvangt een factuur.

Deze website maakt gebruik van cookies. Meer informatie