Universiteit Leiden

nl en

Papyrologisch Instituut

Magie en (bij)geloof

Online tentoonstelling Papyrologisch Instituut.

Tekening van een tempel? Grieks-Romeinse periode.

Papyrus P. Leid.Pap.Inst. inv. 185 = P. Horak 7

Klik hier voor een grotere afbeelding.
Klik hier voor de informatie in de LDAB

Papyrusfragment uit Egypte, met de tekening van wat misschien een tempeltje is. Twee zuilen, een fries en een toegangsweg, de dromos, lijken waarneembaar.

 

Godenlijst van een orakelboek. 3e eeuw na Chr.

Papyrus Leid.Pap.Inst. inv. 573 = P.L.Bat. 25.8

Klik hier voor een grotere afbeelding.
Klik hier voor de informatie in de LDAB

Deze lijst met godennamen werd gebruikt als concordantie bij een orakelboekje (het zogenaamde Orakel van Astrampsychos). De lijst diende om van de (genummerde) vraag naar het 11 (genummerde) antwoord te komen. De Griekse letters (telkens twee met strepen erboven) die voor en achter de godennaam staan, zijn die getallen. De lijst draagt als titel Θεοὶ χρηματισταὶ καὶ σημάντορες: ‘Goden die orakels en tekens geven’ en is min of meer alfabetisch gerangschikt.

Horoscopen en magische teksten. 3e eeuw na Chr.

Papyrus Leid.Pap.Inst. Warren 21 recto

Klik hier voor een grotere afbeelding.
Klik hier voor de informatie in de LDAB

Waarschijnlijk een privéverzameling van een aantal magische en aanverwante teksten op één papyrus. Op de voorkant een liefdesbetovering, het oproepen van de godheid en de spreuken om hem weer weg te zenden. Dan volgt een methode om te berekenen of iemand nog leeft of al dood is.

De tekst op het recto, kolom II is een voorbeeld van een zogeheten φιαλο- or λεκανομαντεία, 'schaalvoorspelling'. Eerst komen de spreuken, dan volgend de overige instructies. De tovenaar werkt met een schaal gevuld met olijfolie en wat andere ingrediënten; de man zelf of misschien eerder de jongen die hem assisteert moet geesten waarnemen in het glanzende oppervlak van de olie. 

‘”Kom naar mij, god der goden, manifestatie van vuur en geest, die als enige de waarheid op uw hoofd draagt, die de duisternis doorklieft, heer der geesten, (toverspreuken). Gegroet, heer (toverspreuken).”

Zeg dit een heleboel keer. En wanneer, terwijl je dit uitvoert, de verschijning treuzelt: “Open u, hemel; open u, Olympus; open u, Hades; open u, bodemloosheid; laat de duisternis opensplijten in opdracht van de hoogste god, en laat het heilige licht stralen vanuit het oneindige in de bodemloosheid.”

Wanneer hij opnieuw treuzelt, zeg dan met luide stem het volgende, terwijl je de jongen opnieuw betovert: “ (Toverspreuken). Heer god, kom nader; gegroet, heilig licht; gegroet, oog van de wereld; gegroet straal van de dageraad op de wereld; en geef mij antwoord op de dingen die ik vraag.” En vraag wat je wilt.

Hoe je (geesten) weg laat gaan: “Ik dank jullie dat jullie kwamen op bevel van god, en ik verzoek jullie me gezond te bewaren, zonder vrees en zonder door spoken belaagd te worden. (Toverspreuken). Keer terug naar jullie heilige woonplaatsen.”

(Voer dit uit) bij een schaal,  waarin je 1 cotyle goede olie doet, en zet die op een baksteen en kras de volgende tekens in een levende magneetsteen; die tekens worden zo gemaakt: [verwijst waarschijnlijk naar de tekens onderaan de kolom]. En je zet de steen aan de buitenkant links van de schaal, en terwijl je hem met beide handen omklemd houdt, voer je (het bovenstaande) uit zoals je was uitgelegd. Gooi hem dan in de schaal. Dompel daarin ook de nageboorte van een hond met de naam Witje, die bij zijn geboorte wit was, of de nageboorte van ... En schrijf op de borst van de jongen met myrrhe “Karbaoth”.’

Papyrus Leid.Pap.Inst. Warren 21 verso

Klik hier voor een grotere afbeelding.

Op de achterkant van deze papyrus staan links vier geboortehoroscopen onder elkaar, in het midden een vervloeking gericht tegen een vrouw, met toverspreuken en een magische tekening. In de derde kolom (afgebroken) begint een nieuwe betovering.

Liefdesbetovering op lood. Vindplaats onbekend, 3e-4e eeuw na Chr.

Loden plaatje Leid.Pap.Inst. inv. V 34 =Suppl. Mag. I 41

Lood werd in de antieke wereld graag gebruikt voor magische teksten. Meestal zijn dit vervloekingen, maar soms ook liefdesbetoveringen, zoals hier. De loden plaatjes werden in graven of putten gelegd en moesten zo terechtkomen bij de bewoners van de onderwereld. In dit exemplaar staan tien regels vol toverspreuken en magische letters die godheden ertoe moeten aanzetten om een niet zo eenvoudige opdracht uit te voeren: 

 ‘Sit koum aieouô ièaè ièô uo ieô aièou eu iaè ia ô aeuia iôa ièô èa iaô ôai.Ik vraag en smeek om uw macht en uw kracht. èkiaeou asôr askatanthiri setônskoii. Breng Termouthis, die door Sophia ter wereld werd gebracht, naar Zoël, die door Droser is gebaard, met brandende, onweerstaanbare en onvergankelijke liefde, – snel, vlug!’

Minicodex met LXX Psalm 90. 5e eeuw na Chr.

Perkament Leid.Pap.Inst. inv. 501 haarzijde = P.L. Bat. 25.10

Klik hier voor een grotere afbeelding.
Klik hier voor de informatie in de LDAB

Perkament, ontwikkeld in Pergamum in de 2eeeuw voor Chr., is van dierenhuid gemaakt. Het was sterker dan papyrus, maar ook duurder. De tekst van Psalm 90 is geschreven in een heel klein boekje (dichtgeklapt 6 x 5 cm), dat mogelijk als amulet heeft gediend. 

‘Wie in de beschutting van de Allerhoogste woont en overnacht in de schaduw van de Ontzagwekkende, zegt tegen de Heer: “Mijn toevlucht, mijn vesting, mijn God, op u vertrouw ik.” Hij bevrijdt je uit het net van de vogelvanger...’

(Uit: De Nieuwe Bijbelvertaling)

Amulet met christelijke geloofsbelijdenis. 6e eeuw na Chr.

Papyrus Leid.Pap.Inst. inv. 514 = P.L.Bat 19.20 = Suppl. Mag. 1.35

Klik hier voor een grotere afbeelding.
Klik hier voor de Griekse tekst in de DDbDP
Klik hier voor de informatie in de LDAB

Heidense magie en christelijk geloof gaan in de oudheid dikwijls hand in hand. Het gebruik vanamuletten is een zeer oud heidens gebruik, dat echter vanwege zijn grote populariteit door de kerk moest worden getolereerd.   

 ‘† † †† [†††] 
† Christus is aangekondigd 
† Christus is verschenen 
† Christus heeft geleden 
† Christus is gestorven 
† Christus is opgestaan 
† Christus is opgenomen 
† Christus is koning 
Christus redt Vibius, geboren uit Gennaia, van iedere koorts en iedere rilling dagelijks, de hele dag, snel, snel, vlug, vlug. 
† † † † † † †’

Schrijfoefening. Deir el-Gizaz, 6e-7e eeuw na Chr.

Ostracon Leid.Pap.Inst. inv. O 2 = P.L.Bat. 25. 11

Klik hier voor een grotere afbeelding.
Klik hier voor de informatie in de LDAB

Op deze scherf heeft een monnik het Koptische alfabet geoefend. Hij was hoogstwaarschijnlijk al een geoefend schrijver, maar hier oefent hij schoonschrift, de Bijbelmajuskel. In de jaren '90 van de vorige eeuw is er nog een deel van dezelfde oefening gevonden (bij een opgraving in het klooster van Apa Samuel), dat precies aan het Leidse stuk past. Opmerkelijk zijn de foutieve mu tussen de alfa’s en beta’s (een hoorfout?) en de uitglijder van de pen bij het begin van de rij epsilons.

De veertig martelaren van Sebasteia. 7e-8e eeuw na Chr.

Klik hier voor een grotere afbeelding.
Klik hier voor de informatie in de LDAB

Potscherf met daarop een deel van een lijst met de namen van de veertig martelaren van Sebasteia. Dit waren volgens de traditie soldaten van een Romeinse legioen (Legio XII Fulminata) die een martelarendood stierven bij de Armeense stad Sebasteia in de tijd van Licinius. De leesbare namen zijn: Leontios, Lesimachos, Xanthias, Agagios, Maurikios, Bybianos, Heliales, Athanasios, Korkonios en Aglaios.