Universiteit Leiden

nl en

Lecture | Sociolinguistics Series

Fryske taalplanning: Wat Frysk? / Friese taalplanning: Welk Fries?

Date
Thursday 24 October 2019
Time
Location
Lipsius
Cleveringaplaats 1
2311 BD Leiden
Room
002

Abstract

Friese taalplanning. Welk Fries?

Een uitspraak van de recent benoemde burgemeester Sybrand van Haersma Buma van de gemeente Leeuwarden typeert de Friese taalsituatie. Als Fries heeft hij er geen enkel probleem mee zich in sociale communicatie in het Fries uit te drukken, maar als hij zich in zijn werk in het Fries moet uiten, gaat hij onderuit. De oorzaak van zijn onzekerheid is voor een niet onbelangrijk deel terug te brengen tot twee oorzaken. Ten eerste is de dominante onderwijstaal in Fryslân het Nederlands. Het onderwijs in het Fries is ondanks wettelijke verplichtingen uiterst minimaal. Ten tweede is het Nederlands in nogal wat domeinen de dominante taal in het Friese taalgebied. Het Fries is – vooral buiten de grotere centra – bovenal een gesproken taal. Het gevolg hiervan is dat de Friese woordenschat veel hiaten vertoont. En ten gevolge van de dominantie van het Nederlands leent de Fries in zijn Fries gaandeweg meer uit het Nederlands. Dit leengedrag beperkt zich niet tot de woordenschat, maar komt evengoed op andere taalniveaus voor.

In de negentiende eeuw, toen het Fries nagenoeg geheel een spreektaal was, is een begin gemaakt met het ontwikkelen van een Friese standaardtaal. Deze standaardtaal functioneert bijna alleen als geschreven taal, met toch ook wel enige ruimte voor dialectvariatie. Door traditie en door taalbeleid heeft deze standaardtaal langzamerhand vastere vormen aangenomen. In onze bijdrage zullen wij aandacht besteden aan de ontwikkeling van de standaardtaal zoals deze er nu uitziet. Wij zullen ook ingaan op de afstand tussen de schrijf- en spreektaal. De standaardtaal wordt maar door een beperkt aantal bewuste schrijvers van het Fries gebruikt. Een nog kleiner aantal Friezen spreekt min of meer deze standaardtaal. De vraag van de samenstellers van moderne taalhulpmiddelen, de vraag van onszelf, is welke vorm van het Fries in deze hulpmiddelen moet worden gegeven. Wij weten dat door de dominante positie van het Nederlands het heel lastig is de Friezen een genormeerde standaardtaal of geïsoleerde elementen in deze taal in het gesproken Fries te laten gebruiken, zelfs in hun geschreven taal is er discussie over de norm.

Fryske taalplanning. Wat Frysk?

In útspraak fan de resint beneamde boargemaster Sybrand van Haersma Buma fan de gemeente Ljouwert typearret de Fryske taalsituaasje. As Fries kin er him poerbêst mei it Frysk rêde yn sosjale kommunikaasje, mar as er him yn syn wurk yn it Frysk útdrukke moat, sil er dat net oprêde. De oarsaak fan syn ûnwissigens is foar in wichtich part werom te bringen ta twa oarsaken. Yn it foarste plak is de dominante ûnderwiistaal yn Fryslân it Nederlânsk. It ûnderwiis yn it Frysk is nettsjinsteande wetlike ferplichtingen uterst minimaal. Yn it twadde plak is it Nederlânsk yn in hiel soad domeinen de dominante taal yn it Fryske taalgebiet. It Frysk is – benammen bûten de gruttere sintra – foaral in sprutsen taal. It gefolch dêrfan is dat de Fryske wurdskat nochal wat hiaten hat. Troch de dominânsje fan it Nederlânsk lient de Fries yn syn Frysk geandewei mear út it Nederlânsk. Dat lienen beheint him net ta de wurdskat, mar komt op oare taalnivo’s likegoed foar.

Yn de njoggentjinde iuw, doe’t it Frysk suver folslein in sprektaal wie, is in begjin makke mei it ûntwikkeljen fan in Fryske standerttaal. Dy standerttaal funksjonearret hast allinnich as skreaune taal, mei dochs ek noch wol wat rûmte foar dialektfariaasje. Troch tradysje en troch taalbelied hat geandewei dy standerttaal fêstere foarmen oannaam. Yn ús bydrage sille wy yngean op de ûntjouwing nei de standertaal fan no. Wy sille ek neier yngean op de ôfstân tusken de skriuw- en sprektaal. De standerttaal wurdt mar troch in beheind tal bewuste Fryskskriuwers brûkt. In noch lytser tal minsken praat min ofte mear de standerttaal. De fraach fan de gearstallers fan moderne taalhelpmiddels, it fraach fan ússels, is wat foarm fan it Frysk oft yn dy helpmiddels werjûn wurde moat. Wy witte dat troch de dominantens fan it Nederlânsk it hiel dreech is en lit Friezen in noarmearre standertaal of isolearre eleminten yn dy taal yn it sprutsen Frysk brûke, sels yn harren skreaune taal is diskusje oer noarm.

This website uses cookies.  More information.