De Grachtwacht
Meerkoeten, waterlelies, futen, libellen, plastic flessen, ruisvoorns, waterjuffers, koekverpakkingen en meeuwen. Dit zijn enkele van de silhouetten die het wateroppervlak van de Leidse grachten kunnen doorbreken. Maar slechts een deel hiervan hoort daar daadwerkelijk thuis. Liselotte Rambonnet en Auke-Florian Hiemstra proberen hier samen met 500 vrijwilligers iets aan te doen.
De Grachtwacht is een burgerwetenschapsproject dat werkt aan het verwijderen van plastic uit de grachten en het vergroten van kennis over de stedelijke natuur langs het water in Leiden. De vloot van Plastic Spotter-kano’s vaart wekelijks uit voor opruimacties. Het ingezamelde afval wordt gesorteerd en gecategoriseerd, waarna wordt onderzocht waar het plastic vandaan komt, met als doel het probleem bij de bron aan te pakken.
De meest opvallende vondsten krijgen soms een plek in de Grachtwacht-expositie in het brugwachtershuisje op de Marebrug in Leiden. Hier zijn verschillende collecties van stedelijke natuur te zien. Een daarvan toont dieren die in formaline zijn bewaard, en die om het leven kwamen doordat ze verstrikt raakten in plastic. Vaak worden deze dieren aangeleverd door dierenambulances en het dierenopvangcentrum in de stad. Deze indringende vondsten helpen bezoekers bewust te maken en te betrekken. Andere collecties laten de meest opmerkelijke afvalvondsten uit de opruimacties zien.
Door de jaren heen passeerden talloze objecten de revue: van speelgoed en dagboeken tot honderd jaar oude dumps van ziekenhuisafval, compleet met chirurgische scharen, röntgenfoto’s en uranianglas. Het project kreeg internationale media-aandacht, met vermeldingen in CNN, The Guardian, The New York Times en National Geographic. Het werk van promovendi Liselotte Rambonnet (Instituut Biologie Leiden) en Auke-Florian Hiemstra (Naturalis Leiden), samen met 500 vrijwilligers, laat concrete resultaten zien: het aantal plasticafval in de Leidse grachten neemt langzaam maar zeker af. Door burgers te betrekken, wordt het publiek zich bewuster van de natuur in hun stad. “Burgerwetenschap helpt het publiek onderdeel te maken van de oplossing,” zegt Liselotte, en vrijwilligers dragen bovendien actief bij door hun kennis in te zetten bij het identificeren van afval of via hun netwerk en sociale media veranderingen teweeg te brengen.
De Grachtwacht richt zich niet alleen op opruimacties: wetenschappelijk onderzoek vormt de motor van het project. Wetenschappers en burgers verzamelen samen afval en analyseren dit. Zo behoren restaurants en cafés tot de grootste bronnen van plastic afval. Soms kan de bron direct worden achterhaald, bijvoorbeeld via menukaarten die tijdens de opruimacties worden gevonden. Zo kan ook worden onderzocht hoe stromingen plastic verplaatsen en waar het zich ophoopt. Als de bron niet direct te herleiden is, worden andere betrokken partijen benaderd, zoals politici, handhavers of het waterschap.
Een ander onderdeel van het onderzoek is het in kaart brengen van de biodiversiteit van de grachten. Door meer te leren over de soorten die in en rond het water leven, krijgen onderzoekers beter inzicht in de gracht als ecosysteem en hoe deze te beschermen.
Wanneer een organisme niet kan worden geïdentificeerd, werken ze samen met Jordy van der Beek, die DNA-analyses uitvoert om meer te weten te komen over de soorten in de grachten. Ook worden radiologische beelden van Thomas Ruytenberg gebruikt om te onderzoeken hoe dode dieren door menselijk afval omkomen en hoe hun anatomie daaronder lijdt. (Veel van de andere vrijwilligers die concrete bijdragen leveren, zijn te vinden op de website van De Grachtwacht.)
Het begon allemaal met de campagne Canal Cups in 2019, die het probleem van wegwerpbekers in de grachten na grote evenementen zoals Leidens Ontzet en Koningsdag aanpakte. Door na Koningsdag meer dan 8.000 bekers individueel te fotograferen en op Instagram te plaatsen, wisten ze de gemeente Leiden ervan te overtuigen om voortaan herbruikbare statiegeldbekers verplicht te stellen bij alle publieke evenementen in de stad. Dankzij dit goede voorbeeld volgden vele andere steden met hetzelfde beleid. Maar de vrijwilligers die hielpen bij het fotograferen, en bezoekers van de fototentoonstelling, bleven vragen: “Wat drijft er nog meer in de grachten?” Tijdens het 444-jarig bestaan van de Universiteit Leiden kwam deze vraag opnieuw bovendrijven via een publieksoproep van het Citizen Science Lab — en zo werd De Grachtwacht geboren.
Voor beginnende onderzoekers in burgerwetenschap heeft Liselotte de tip om burgers zo veel mogelijk bij het project te betrekken. Houd rekening met hun achtergrond, motivatie en verwachtingen, en kijk hoe je die optimaal kunt benutten. Ook moet de tijd die gaat zitten in coördineren, communiceren en het werven van vrijwilligers niet worden onderschat. Tot slot kan het vaak waardevol zijn om aan te sluiten bij of voort te bouwen op bestaande burgerwetenschapsprojecten.