Universiteit Leiden

nl en

Lezing | Theaterlezing

'De grootinquisiteur' van Dostojevski

Datum
8 december 2017
Tijd
Bezoekadres
Wijnhaven
Turfmarkt 99
2511 DP Den Haag

‘De gebroeders Karamazov’ is de laatste roman van Fjodor Dostojevski. Hij schreef het in 1880, een jaar voor zijn dood. Vrijwel alle (post-Siberische) problematieken die hem jarenlang bezig hebben gehouden heeft hij in dit verhaal verwerkt. Dat maakt ‘De gebroeders Karamazov’ niet alleen een absoluut hoogtepunt in zijn eigen oeuvre. Vanwege de rijkdom aan thema’s en de gelaagdheid ervan beschouwen velen deze roman als een van de grote werken uit de wereldliteratuur.

Naast de kernthema’s die eerder aan bod zijn gekomen in ‘De droom’ en ‘Aantekeningen’ (zie Dostojevski I) snijdt Dostojevski in ‘De gebroeders Karamazov’ andere grote vraagstukken aan. Zo komen onder meer het conflict tussen de rede en geloof, de Russische ziel en het probleem van de theodicee aan de orde. Ook heeft hij in deze roman expliciet juridische onderwerpen opgenomen die belangrijke implicaties hebben voor het denken over recht en rechtvaardigheid.

Rondom dit stuk wordt het publiek getrakteerd op een toneelstuk met twee korte lezingen.

Vertolking van de Grootinquisiteur door Victor Olivier

De Grootinquisiteur wordt gespeeld door Victor Olivier. Hij genoot zijn opleiding als speler aan de Acteerstudio te Den Haag. Olivier speelde mee in verschillende producties, was gastspeler bij De Appel in het stuk ‘Hoofd’, onderdeel van de productie ‘Decamerone’ en regisseerde in 2015 ‘Blind’, een coproductie met Jeroen Vegt. Victor baseert deze opvoering op de Nederlandstalige vertaling van ‘De Grootinquisiteur’ (Uit Boek 5 van de Gebroeders Karamazov) op verbodengeschriften.nl.

De grootinquisiteur

In het hart van de roman (hoofdstuk 5 uit Boek VI) heeft Dostojevski ‘De grootinquisiteur’ opgenomen. In de theaterlezing staan we stil bij deze beroemde legende over de terugkeer van Christus op aarde en wijze waarop hij door de kerk ontvangen wordt.

Het is een ‘ verhaal in een verhaal’, bedacht en verteld door Ivan Karamazov. Ivan is een typisch dostojevskiaanse jonge intellectueel. In de hele roman lijkt het innerlijk conflict zich daarom niet zonder reden bij hem het meest heftig voor te doen. Dit komt tot uiting in ‘De grootinquisiteur’, dat de opstand van Ivan tegen God verwoordt.

Deze legende kan niet los worden gezien van het geheel waarin het is opgenomen: de roman ‘De gebroeders Karamazov’. Wat is de plaats en de rol van deze legende? Wat is de relatie van het verhaal tot het grotere verhaal van de roman? Vanuit deze vragen legt Claudia Bouteligier ook de link naar de eerste lezing over Dostojevski en de rechtsfilosofische betekenis van deze beroemde legende.

Moet mijn nietige persoon u eraan herinneren dat het Russische recht niet alleen inhoudt het straffen, maar evenzeer het redden van een verloren mensenkind? Laat bij andere volkeren de letter van de wet en de straf prevaleren, bij ons evenwel gaat het om de geest en het inzicht, de redding en de geestelijke hergeboorte van de verloren gegane mens. (GBK)

De Bijbelse betekenissen en achtergronden van de legende worden toegelicht en besproken door Timo Slootweg. De grootinquisiteur richt zich tegen Christus en tegen de geest van de liefde, die hij voor deze wereld niet geschikt acht.

Christus’ boodschap van vrijheid en liefde werkt niet, volgens de Grootinquisiteur. De grotere gerechtigheid van de liefde is onhaalbaar voor de mens. Het is te elitair. Uit liefde voor de mensheid is een aangepast Christendom het hoogst haalbare: een legistisch en juridisch christendom, zonder de last van vrijheid en geweten. Het hoogst haalbare is een barmhartige kerk die voorziet in wat mensen echt willen: vrede en veiligheid, de verzekering van het voortbestaan, door rigide wetten en procedures.

Om zijn verhaal kracht bij te zetten verwijst de Grootinquisiteur naar het verhaal van Christus in de woestijn. Na zijn doop ging hij 40 dagen vasten in de woestijn, waar hij bezocht werd door Satan. Hij wees diens drie verzoekingen af, maar nu heeft de kerk ze alsnog aangenomen. Dat is wat de grootinquisiteur Christus verwijt, dan wel meedeelt: uit liefde voor de mens had Christus het aanbod van Satan aan moeten nemen.

Het is de kunst van Dostojevski dat hij het vertoog van de grootinquisiteur uiterst verleidelijk en heel logisch doet klinken. Maar al mag, wat hij zegt, nóg zo aannemelijk en aantrekkelijk klinken, voor de zwijgende Christus klaagt hij zichzelf daarmee aan: de gerechtigheid gaat zijn logica te boven.

Tickets via Eventbrite

Deze lezing uit de reeks ‘Recht, Literatuur en Existentiefilosofie (Den Haag)’  vindt plaats op vrijdag 8 december 2017 van 19:00-20:30 uur​ op de Wijnhaven (Universiteit Leiden), Turfmarkt 99, 2511 DP, Den Haag.

Aanmelden voor deze lezing is verplicht en kan via deze link.